Ο νέος νόμος του Υπουργείου Πολιτισμού δεν μεταβιβάζει την κυριότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς. Δημιουργεί, όμως, μια ανώνυμη εταιρεία με ορίζοντα τουλάχιστον πενήντα ετών, η οποία αναλαμβάνει τον επιχειρησιακό, ψηφιακό και εμπορικό πυρήνα της διαχείρισής της.
Η εύκολη καταγγελία θα ήταν ότι η κυβέρνηση «πουλάει τον Παρθενώνα». Δεν τον πουλάει. Ο νόμος 5324/2026, ο οποίος ψηφίστηκε στις 28 Ιουλίου και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α΄ 121 της 30ής Ιουλίου, δεν μεταβιβάζει την κυριότητα των μνημείων, των αρχαιολογικών χώρων ή της ακίνητης περιουσίας του Υπουργείου Πολιτισμού και του ΟΔΑΠ. Αντιθέτως, ορίζει ρητά ότι το ιδιοκτησιακό καθεστώς δεν θίγεται και ότι η εκποίηση της ακίνητης περιουσίας αποκλείεται. (Ελληνική Βουλή)
Αυτή η διαπίστωση, όμως, δεν εξαντλεί τη συζήτηση. Διότι ανάμεσα στην κυριότητα και στην πώληση υπάρχει ένα τεράστιο πεδίο εξουσίας: η διαχείριση, η χρήση, η τιμολόγηση, η προβολή, η εμπορική αξιοποίηση και η καθημερινή λειτουργία ενός δημόσιου πολιτιστικού αγαθού. Και ακριβώς σε αυτό το πεδίο παρεμβαίνει ο νέος νόμος.
Με αυτόν ιδρύεται ο «Οργανισμός Ανάπτυξης και Διαχείρισης Ελληνικής Πολιτιστικής Κληρονομιάς Α.Ε.», με τον διακριτικό τίτλο Hellenic Heritage. Πρόκειται για νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου υπό τη μορφή ανώνυμης εταιρείας, το οποίο εποπτεύεται από τον υπουργό Πολιτισμού, λειτουργεί, σύμφωνα με τον νόμο, χάριν του δημοσίου συμφέροντος και διαθέτει διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια. Το μετοχικό του κεφάλαιο ανέρχεται σε τρία εκατομμύρια ευρώ: το 90% ανήκει στο Ελληνικό Δημόσιο και το 10% στον ΟΔΑΠ, ενώ το ποσοστό του Δημοσίου δεν επιτρέπεται να πέσει κάτω από το 90%. Η διάρκειά του ορίζεται σε πενήντα χρόνια, με δυνατότητα παράτασης από τη Γενική Συνέλευση. (OpenGov)
Επομένως, δεν έχουμε ιδιωτικοποίηση με τη στενή έννοια της εισόδου ιδιώτη μετόχου. Έχουμε, όμως, την επιλογή μιας συγκεκριμένης εταιρικής μορφής για τη διαχείριση ενός σημαντικού τμήματος του δημόσιου πολιτιστικού πλούτου. Και η επιλογή αυτή δεν είναι ούτε ουδέτερη ούτε απλώς τεχνική.
Τι αναλαμβάνει πραγματικά η νέα εταιρεία
Η έκταση των αρμοδιοτήτων της Hellenic Heritage είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή ενός ψηφιακού παρόχου ή μιας εταιρείας προβολής. Αναλαμβάνει τη λειτουργία και την αναβάθμιση του κεντρικού συστήματος έκδοσης και διάθεσης εισιτηρίων, των ηλεκτρονικών συστημάτων ελέγχου πρόσβασης και καταγραφής επισκεπτών, των ψηφιακών ξεναγών, της σήμανσης και της διαδικτυακής πύλης hh.gr. Διαχειρίζεται επίσης το ηλεκτρονικό κατάστημα, σχεδιάζει το «Hellenic Heritage Pass» και εισηγείται προς τον ΟΔΑΠ και τον υπουργό Πολιτισμού την τιμολογιακή πολιτική για την πρόσβαση σε αρχαιολογικούς χώρους, μνημεία και μουσεία. (OpenGov)
Στις αρμοδιότητές της περιλαμβάνονται ακόμη τα φυσικά και διαδικτυακά πωλητήρια, η επιλογή προϊόντων τρίτων, η παραγωγή και διάθεση ακριβών αντιγράφων, η συνεργασία με ιδιωτικά καταστήματα και εμπορικά δίκτυα, καθώς και η διαμόρφωση συνολικής εμπορικής πολιτικής, στρατηγικής επικοινωνίας και δημοσίων σχέσεων για το ελληνικό πολιτιστικό απόθεμα.
Παράλληλα, η εταιρεία αναλαμβάνει τον επιχειρησιακό σχεδιασμό και την υλοποίηση της αξιοποίησης ακίνητης περιουσίας, αναψυκτηρίων και πωλητηρίων. Μπορεί να προχωρεί σε συμβάσεις μίσθωσης, δημόσιες συμβάσεις και παραχωρήσεις, ενώ καταρτίζει τα σχέδια των σχετικών προγραμμάτων που στη συνέχεια υποβάλλονται στον ΟΔΑΠ και εγκρίνονται από τον υπουργό Πολιτισμού, ύστερα από τη γνώμη του αρμόδιου Κεντρικού Συμβουλίου. Η τελική θεσμική έγκριση, επομένως, παραμένει στο κράτος. Ο πραγματικός επιχειρησιακός σχεδιασμός, όμως, μεταφέρεται στην εταιρεία. (OpenGov)
Αυτό είναι και το κρίσιμο σημείο του νόμου. Ο ΟΔΑΠ δεν καταργείται, αλλά σε αρκετές από τις τροποποιημένες διατάξεις ο ρόλος του μεταβάλλεται από την άμεση λειτουργία και αξιοποίηση στην παρακολούθηση λειτουργιών που θα ασκεί η Hellenic Heritage «στο όνομα και για λογαριασμό του». Με άλλα λόγια, ο δημόσιος οργανισμός παραμένει ιδιοκτήτης, χρηματοδότης και επόπτης, ενώ η εταιρεία γίνεται ο βασικός εκτελεστικός και επιχειρησιακός του βραχίονας. Αυτό ακριβώς φοβούνται οι εργαζόμενοι του ΥΠΠΟ, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι οι ενεργότερες και προσοδοφόρες δραστηριότητες μεταφέρονται στη νέα δομή, αφήνοντας στον ΟΔΑΠ έναν περισσότερο εποπτικό ρόλο. (OpenGov)
Ποιος πληρώνει και ποιος ελέγχει
Το οικονομικό μοντέλο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Στους πόρους της εταιρείας περιλαμβάνονται κρατικές και ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, επιχορηγήσεις από τον ΟΔΑΠ, έσοδα από προϊόντα και υπηρεσίες, εκμετάλλευση περιουσιακών στοιχείων, δωρεές, χορηγίες και χρηματοδοτήσεις δημόσιων ή ιδιωτικών φορέων.
Επιπλέον, ο ΟΔΑΠ υποχρεούται, μέσα στους δύο πρώτους μήνες κάθε έτους, να προκαταβάλλει στην εταιρεία το σύνολο της ετήσιας διαχειριστικής αμοιβής της και το 80% των λειτουργικών δαπανών για τις εργασίες που εκτελεί για λογαριασμό του. Το υπόλοιπο 20% καταβάλλεται μέσα στο τελευταίο τρίμηνο, χωρίς να απαιτείται εγγύηση από την εταιρεία για την προκαταβολή. (OpenGov)
Ο νόμος προβλέπει, βεβαίως, μηχανισμούς ελέγχου. Οι συμβάσεις υπάγονται στο πλαίσιο του νόμου 4412/2016 περί δημοσίων συμβάσεων. Οι ετήσιες οικονομικές καταστάσεις ελέγχονται υποχρεωτικά από ορκωτούς ελεγκτές, συστήνεται επιτροπή ελέγχου και οι εγκεκριμένες καταστάσεις αναρτώνται στην ιστοσελίδα της εταιρείας για τουλάχιστον πέντε χρόνια. Το Διοικητικό Συμβούλιο είναι επταμελές, ενώ ο πρόεδρος και ο διευθύνων σύμβουλος διορίζονται με απόφαση του υπουργού Πολιτισμού, σύμφωνα με την προβλεπόμενη διαδικασία επιλογής. (OpenGov)
Άρα το ζήτημα δεν είναι ότι δημιουργείται ένας ανεξέλεγκτος ιδιωτικός μηχανισμός. Το ζήτημα είναι αν η εταιρική λογοδοσία, οι ετήσιοι ισολογισμοί και η υπουργική εποπτεία επαρκούν για έναν φορέα που θα διαχειρίζεται εισιτήρια, επισκεψιμότητα, εμπορικά προϊόντα, ακίνητα, δεδομένα χρηστών και την ίδια τη διεθνή εικόνα της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Το ερώτημα που απομένει
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η νέα δομή θα προσφέρει ταχύτητα, εξειδίκευση, τεχνολογική αναβάθμιση, καλύτερες υπηρεσίες για τους επισκέπτες και αύξηση των δημόσιων εσόδων. Τονίζει επίσης —ορθώς— ότι η κυριότητα και το θεσμικό καθεστώς προστασίας των μνημείων δεν μεταβάλλονται. (Υπουργείο Πολιτισμού)
Αυτό, όμως, δεν απαντά στο βασικό ερώτημα: γιατί οι ίδιες δυνατότητες δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν με την ουσιαστική αναδιοργάνωση, στελέχωση και τεχνολογική ενίσχυση του ίδιου του ΟΔΑΠ;
Η δημιουργία μιας δεύτερης δομής, η οποία θα πληρώνεται από τον ΟΔΑΠ για να εκτελεί τις πιο δυναμικές λειτουργίες του, μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Μπορεί, όμως, να οδηγήσει και σε επικάλυψη αρμοδιοτήτων, διάχυση της ευθύνης, αυξημένο διοικητικό κόστος και σταδιακή μετατόπιση των προτεραιοτήτων από την καθολική πρόσβαση προς την εμπορική απόδοση.
Τα μνημεία, λοιπόν, δεν πωλούνται. Αλλά η πραγματική εξουσία πάνω σε ένα δημόσιο αγαθό δεν εξαντλείται στον τίτλο ιδιοκτησίας του. Βρίσκεται επίσης στον έλεγχο των εσόδων, των εισιτηρίων, των υπηρεσιών, των εμπορικών συνεργασιών, της εικόνας και των όρων με τους οποίους ο πολίτης αποκτά πρόσβαση σε αυτό.
Και αυτή η εξουσία περνά πλέον, για τουλάχιστον μισό αιώνα, μέσα από μια Ανώνυμη Εταιρεία.
