METALEXIS | ΑΝΔΡΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ / ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ / ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Από τον Mr. Big και τις αντιφάσεις της ποπ κουλτούρας των ’90s στη μοναξιά, την επισφάλεια και την απουσία θετικών προτύπων για τους σημερινούς νέους άνδρες.
Τρεις δεκαετίες βαθιών κοινωνικών μεταβολών χωρίζουν τη γοητευτική εκδοχή της «τοξικής αρρενωπότητας» στο μπεστ σέλερ του 1998 της Μάιρας Παπαθανασοπούλου, «Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα», και τις συνταγές της Κάρι στο Sex and the City για το «σωστό αρσενικό» —και για το πώς ρίχνεις έναν Mr. Big— από τα σημερινά αδιέξοδα των νέων ανδρών.
Δεν άλλαξαν απλώς η μόδα και οι ερωτικές προτιμήσεις. Μεσολάβησαν η διεύρυνση των δικαιωμάτων των γυναικών, η αμφισβήτηση της ανδρικής αυθεντίας, η νέα συζήτηση για τη συναίνεση, η δημόσια αποκάλυψη της σεξουαλικής βίας μέσα από το #MeToo και η αναδιαπραγμάτευση των ρόλων στην οικογένεια, στην εργασία και στις σχέσεις.
Πολλές από αυτές τις αλλαγές ήταν αναγκαίες και καθυστερημένες. Αποδόμησαν συμπεριφορές που επί δεκαετίες παρουσιάζονταν ως φυσικές εκφράσεις του ανδρισμού, ενώ στην πραγματικότητα στηρίζονταν στην εξουσία, στη σιωπή και στην ατιμωρησία.
Μαζί με το παλιό πρότυπο, όμως, αποδυναμώθηκε και η βεβαιότητα για το τι θα μπορούσε να πάρει τη θέση του.
Η αντίφαση υπήρχε εξαρχής.
Οι γυναίκες της σειράς αναζητούσαν στους gay φίλους τους την τρυφερότητα, την κατανόηση, την επικοινωνία και τη συναισθηματική ασφάλεια. Ερωτεύονταν, όμως, τον Mr. Big: τον απόμακρο, αυτάρκη και επιτυχημένο άνδρα, ο οποίος δεν εξηγούσε πολλά, δεν απολογούνταν εύκολα και στο τέλος «παραδινόταν» μόνο επειδή μια συγκεκριμένη γυναίκα είχε κατορθώσει να ραγίσει την πανοπλία του.
Το μήνυμα ήταν διπλό.
Ο άνδρας έπρεπε να γίνει πιο ευαίσθητος, πιο εκφραστικός και περισσότερο διαθέσιμος συναισθηματικά — αλλά όχι τόσο ώστε να χάσει το μυστήριο, τη δύναμη, την αυτονομία και την κοινωνική του ισχύ.
Έπρεπε να αποβάλει τα χαρακτηριστικά της παλιάς αρρενωπότητας, διατηρώντας όμως ακριβώς εκείνα που την έκαναν ερωτικά ελκυστική.
Έπρεπε να αποβάλει τα χαρακτηριστικά της παλιάς αρρενωπότητας, διατηρώντας όμως ακριβώς εκείνα που την έκαναν ερωτικά ελκυστική.
Αυτή η αντίφαση δεν περιορίστηκε στις τηλεοπτικές σειρές. Διαπέρασε μεγάλο μέρος της δυτικής κουλτούρας των τελευταίων τριάντα ετών.
✦ 01 Η μεγάλη αποδόμηση
Η κριτική στην παραδοσιακή ανδρική συμπεριφορά ήταν, σε μεγάλο βαθμό, αναγκαία.
Η βία, η κυριαρχία, η καταπίεση των συναισθημάτων, ο σεξισμός και η αντίληψη ότι ο άνδρας δικαιούται να εξουσιάζει την οικογένεια ή τη σύντροφό του δεν αποτελούσαν αρετές που έπρεπε να διασωθούν.
Η συζήτηση, όμως, σταδιακά μετατοπίστηκε από την κριτική συγκεκριμένων συμπεριφορών σε μια γενικότερη καχυποψία απέναντι στην ίδια την έννοια του ανδρισμού.
Ένας νέος άνδρας άρχισε να ακούει καθημερινά τι δεν πρέπει να είναι:
Πολλά από αυτά είναι σωστά.
Το πρόβλημα βρίσκεται στην επόμενη σελίδα, η οποία έμεινε σχεδόν λευκή.
Τι πρέπει να είναι;
Το πρόβλημα βρίσκεται στην επόμενη σελίδα, η οποία έμεινε σχεδόν λευκή.
Τι πρέπει να είναι;
Πότε μια κοινωνία σταματά να προσφέρει πρότυπα και περιορίζεται στην έκδοση απαγορεύσεων; Και τι συμβαίνει όταν αποδομεί ένα παλιό αρχέτυπο χωρίς να δημιουργεί ένα νέο;
✦ 02 Από τον άνδρα με κώδικα στον άνδρα χωρίς αρχέτυπο
Οι παλιοί κινηματογραφικοί ήρωες δεν ήταν άγιοι.
Ο Bogart, ο Mitchum, ο Newman, ο Brando ή ο Connery ενσάρκωναν συχνά σκοτεινούς, σκληρούς και βαθιά αντιφατικούς χαρακτήρες.
Στο συλλογικό φαντασιακό, όμως, ο «σκληρός άνδρας» όφειλε να ακολουθεί έναν άγραφο κώδικα.
Το ζήτημα δεν είναι αν οι πραγματικοί ηθοποιοί ζούσαν σύμφωνα με αυτόν τον κώδικα. Ούτε αν η κοινωνία των δεκαετιών του ’50 και του ’60 ήταν δικαιότερη. Δεν ήταν.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
Ποιον άνδρα καλούνταν να θαυμάσει ο θεατής;
Σήμερα η μαζική κουλτούρα διαθέτει πολλά πρότυπα προς αποφυγή, αλλά δυσκολεύεται να περιγράψει έναν άνδρα που αξίζει να θαυμαστεί.
Ο άνδρας εμφανίζεται συχνά είτε ως επικίνδυνος δυνάστης είτε ως ανώριμος ενήλικος έφηβος: ο τύπος που σαχλαμαρίζει ακόμη και όταν κατέχει θέση ευθύνης, μετατρέπει την πολιτική και την εργασία σε διαρκές θέαμα αυτοπροβολής, αλλά, μόλις τα πράγματα δυσκολέψουν, αδυνατεί να διαλέξει όχθη, καταφεύγει σε υπεκφυγές και αρνείται να δεσμευτεί ή να αναλάβει το κόστος των πράξεών του.
Ανάμεσα στις δύο καρικατούρες δημιουργήθηκε ένα τεράστιο κενό.
✦ 03 Η κρίση δεν είναι μόνο πολιτισμική
Θα ήταν εύκολο να αποδώσουμε όλο το πρόβλημα στη γλώσσα, στις τηλεοπτικές σειρές, στον φεμινισμό ή στα social media.
Θα ήταν επίσης λάθος.
Η κρίση της ανδρικής ταυτότητας είναι βαθιά οικονομική.
Τι σημαίνει «γίνε υπεύθυνος» για έναν άνδρα 28 ή 30 ετών που δεν μπορεί να φύγει από το πατρικό του σπίτι;
Που εργάζεται με χαμηλό μισθό ή σε καθεστώς μόνιμης επισφάλειας;
Που γνωρίζει ότι η αγορά κατοικίας, η δημιουργία οικογένειας και ακόμη και η στοιχειώδης οικονομική αυτονομία απομακρύνονται διαρκώς;
Οι κοινωνικές απαιτήσεις από τον άνδρα δεν εξαφανίστηκαν μαζί με τα παλιά πρότυπα.
Εξακολουθεί να αναμένεται από εκείνον να είναι αυτόνομος, οικονομικά επαρκής, ψύχραιμος, ερωτικά επιθυμητός, κοινωνικά επιτυχημένος και ικανός να αντέχει την απόρριψη.
Τα μέσα, όμως, για να εκπληρώσει αυτές τις προσδοκίες περιορίζονται.
Οι παλιές «ανδρικές» διαδρομές προς την ενηλικίωση —μια σταθερή εργασία, ένα σπίτι, η δυνατότητα συντήρησης οικογένειας, ένας σαφής κοινωνικός ρόλος— είτε εξαφανίζονται είτε καθυστερούν δραματικά.
Η κοινωνία ζητά από τον νέο άνδρα να αποδείξει ότι ενηλικιώθηκε, ενώ η οικονομία τού αφαιρεί τα εργαλεία της ενηλικίωσης.
Η κοινωνία ζητά από τον νέο άνδρα να αποδείξει ότι ενηλικιώθηκε, ενώ η οικονομία τού αφαιρεί τα εργαλεία της ενηλικίωσης.
✦ 04 Τα αγόρια που μένουν πίσω
Την ίδια στιγμή, ένα αυξανόμενο μέρος των αγοριών δυσκολεύεται μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα, απομακρύνεται νωρίτερα από τη μάθηση ή περνά στην αγορά εργασίας χωρίς σαφή δεξιότητα και προοπτική.
Η αναγνώριση αυτού του προβλήματος δεν αναιρεί τους ιστορικούς αγώνες των γυναικών ούτε σημαίνει επιστροφή σε μια εποχή ανδρικής κυριαρχίας.
Σημαίνει απλώς ότι μια κοινωνία πρέπει να είναι ικανή να παρατηρεί ποιοι μένουν πίσω — ακόμη και όταν αυτοί ανήκουν σε μια κατηγορία που παραδοσιακά θεωρούνταν προνομιούχα.
Η διαπίστωση ότι οι άνδρες κατέχουν δυσανάλογο μέρος της πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής εξουσίας περιγράφει σωστά την κορυφή μιας κοινωνικής πυραμίδας.
Δεν περιγράφει, όμως, απαραίτητα τη ζωή ενός άνεργου 24χρονου, ενός μαθητή που απέτυχε στο σχολείο ή ενός μοναχικού άνδρα που δεν έχει κανέναν άνθρωπο στον οποίο να μπορεί να μιλήσει πραγματικά.
Οι άνδρες δεν συγκροτούν ένα ενιαίο κοινωνικό σώμα με την ίδια πρόσβαση σε ισχύ και προνόμια.
Ανάμεσα στον δισεκατομμυριούχο της Silicon Valley και στον νέο που παραδίδει φαγητό με μηχανάκι υπάρχει μια ταξική απόσταση πολύ μεγαλύτερη από όση επιτρέπει να φανεί μια γενική θεωρία περί «ανδρικής εξουσίας».
✦ 05 Η μοναξιά πίσω από τη σιωπή
Κάποια στιγμή πρέπει να τους δώσει έναν χάρτη.
Γιατί, όταν η δημοκρατική κοινωνία αφήνει κενό το πεδίο των προτύπων, δεν εξαφανίζει την ανάγκη για πρότυπα.
Απλώς παραδίδει αυτή την ανάγκη στους χειρότερους διαθέσιμους εμπόρους της.
Υπάρχει επίσης η κρίση των σχέσεων.
Πολλοί άνδρες διαθέτουν γνωστούς, συναδέλφους ή παρέες, αλλά ελάχιστους ανθρώπους στους οποίους μπορούν να πουν ότι φοβούνται, ότι απέτυχαν ή ότι δεν αντέχουν άλλο.
Μπορούν να μιλήσουν για πολιτική, ποδόσφαιρο, δουλειά και γυναίκες. Δυσκολεύονται, όμως, να παραδεχτούν τη μοναξιά τους χωρίς να αισθανθούν ότι υποβιβάζουν τον εαυτό τους.
Η απαίτηση να εκφράζουν περισσότερο τα συναισθήματά τους συνοδεύτηκε από ελάχιστη εκπαίδευση για το πώς γίνεται αυτό.
Το αποτέλεσμα δεν ήταν πάντοτε ο απελευθερωμένος και συναισθηματικά ώριμος άνδρας.
Συχνά ήταν ένας άνθρωπος που γνώριζε ότι η παλιά σιωπή θεωρείται προβληματική, αλλά δεν είχε ακόμη αποκτήσει τη γλώσσα για να την αντικαταστήσει.
Το να πεις σε κάποιον «μίλα» δεν σημαίνει ότι του έμαθες πώς να μιλά.
Ούτε ότι δημιούργησες γύρω του ανθρώπους πρόθυμους να ακούσουν.
Το να πεις σε κάποιον «μίλα» δεν σημαίνει ότι του έμαθες πώς να μιλά.
Ούτε ότι δημιούργησες γύρω του ανθρώπους πρόθυμους να ακούσουν.
Και όταν η μοναξιά συναντά την οικονομική αποτυχία, την ερωτική απόρριψη και την απουσία κοινωνικού ρόλου, δημιουργείται ένα εύφλεκτο μείγμα.
✦ 06 Το κενό δεν παρέμεινε κενό
Εκεί εμφανίστηκαν οι διαδικτυακοί γκουρού της αρρενωπότητας.
Δεν δημιούργησαν εκείνοι την κρίση.
Κατάλαβαν, όμως, γρηγορότερα από τους πολιτικούς, τα πανεπιστήμια και τα παραδοσιακά μέσα ότι υπήρχε ένα τεράστιο ακροατήριο νέων ανδρών που αναζητούσε καθοδήγηση.
Τους πρόσφεραν απλές απαντήσεις:
Μέσα στη χυδαιότητα και στον μισογυνισμό τους, αυτές οι κοινότητες προσφέρουν κάτι που η επίσημη κουλτούρα συχνά αρνήθηκε να προσφέρει: μια κατεύθυνση, μια αίσθηση αποστολής, μια υπόσχεση μεταμόρφωσης.
Ο νέος άνδρας δεν ακούει απλώς ότι αδικήθηκε. Ακούει ότι υπάρχει ένας δρόμος, όσο στρεβλός και αν είναι.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν αντιμετωπίζεται απλώς απαγορεύοντας τον Andrew Tate —διαδικτυακό influencer και γκουρού της επιθετικής υπερ-αρρενωπότητας— ή γελοιοποιώντας όσους τον παρακολουθούν.
Η γελοιοποίηση δεν εξαφανίζει την ανάγκη που τον έκανε ελκυστικό.
Για να νικηθεί ένας επικίνδυνος μύθος, πρέπει να υπάρξει ένας ισχυρότερος και αξιοπρεπέστερος μύθος.
Για να νικηθεί ένας επικίνδυνος μύθος, πρέπει να υπάρξει ένας ισχυρότερος και αξιοπρεπέστερος μύθος.
✦ 07 Όχι επιστροφή στον παλιό πατριάρχη
Η απάντηση δεν βρίσκεται στη νοσταλγία.
Δεν χρειάζεται να επιστρέψει ο αυταρχικός πατέρας, ο άνδρας που δεν έκλαιγε ποτέ, που θεωρούσε τη γυναίκα κτήμα του και τα παιδιά του στρατιώτες.
Ούτε χρειάζεται να βαφτιστεί κάθε μορφή δύναμης, φιλοδοξίας ή ανταγωνισμού ύποπτη.
Υπάρχει χώρος για ένα διαφορετικό πρότυπο ανδρισμού.
Αυτό δεν είναι η κατάργηση της αρρενωπότητας.
Είναι η ωρίμανσή της.
Αυτό δεν είναι η κατάργηση της αρρενωπότητας.
Είναι η ωρίμανσή της.
✦ 08 Το ερώτημα που επιστρέφει
Η συζήτηση μετατοπίζεται πλέον, ακόμη και στον φιλελεύθερο δυτικό Τύπο.
Από την καταγγελία της «τοξικής αρρενωπότητας» περνά σταδιακά σε ένα πιο δύσκολο ερώτημα:
Ποιο θετικό πρότυπο ανδρισμού προτείνουμε;
Δεν είναι ο Mr. Big, που παραμένει γοητευτικός όσο αρνείται να δεσμευτεί και ανταμείβεται όταν τελικά παραδοθεί.
Δεν είναι ο παλιός πατριάρχης.
Δεν είναι ο διαδικτυακός νταής με το πολυτελές αυτοκίνητο.
Δεν είναι, όμως, ούτε ένας άνδρας που πρέπει διαρκώς να απολογείται για την ύπαρξη, την επιθυμία ή τη δύναμή του.
Μια κοινωνία δεν μπορεί να λέει για πάντα στους νέους άνδρες μόνο τι δεν πρέπει να γίνουν.
Κάποια στιγμή πρέπει να τους δώσει έναν χάρτη.
Γιατί, όταν η δημοκρατική κοινωνία αφήνει κενό το πεδίο των προτύπων, δεν εξαφανίζει την ανάγκη για πρότυπα.
Απλώς παραδίδει αυτή την ανάγκη στους χειρότερους διαθέσιμους εμπόρους της.
