Όταν ο σκηνοθέτης πιστεύει ότι είναι μεγαλύτερος από το έργο
Δεν έχω κανένα πρόβλημα με τον Sir Christopher Nolan.
Το αντίθετο.
Τον θεωρώ έναν από τους σημαντικότερους κινηματογραφικούς δημιουργούς της εποχής μας.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι θα συμφωνήσω μαζί του επειδή είναι… Sir.
Αν θέλει να αποδομήσει έναν εθνικό ή πολιτισμικό μύθο, ας δοκιμάσει το Άλαμο. Ή τον Τζορτζ Ουάσιγκτον. Ή τον Σαίξπηρ. Ή τους Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης — όπως έκαναν οι Monty Python, οι οποίοι όμως είχαν την εντιμότητα να πουν εξαρχής ότι κάνουν παρωδία. Δεν παρουσίασαν τη σάτιρά τους ως τη νέα, βαθύτερη και ψυχολογικά “ενημερωμένη” αλήθεια του αρθουριανού μύθου.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά: άλλο η συνειδητή παρωδία και άλλο η σκηνοθετική αυθαιρεσία που φορά το κοστούμι της υψηλής ερμηνείας.
Οι Monty Python δεν κορόιδεψαν το κοινό. Κορόιδεψαν τον μύθο και το δήλωσαν από τον τίτλο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η παρωδία παριστάνει την τραγωδία και η αυθαιρεσία βαφτίζεται “σύγχρονη ανάγνωση”.
Και, στο κάτω κάτω της γραφής, γενναία είναι η καλλιτεχνική ελευθερία όταν αγγίζει πρώτα τους ιδρυτικούς μύθους του δικού της πολιτισμού — του αγγλοσαξονικού, εν προκειμένω. Αλλιώς, η αποδόμηση κινδυνεύει να γίνει πολύ βολική: ριζοσπαστική πάνω στην κληρονομιά των άλλων και προσεκτική απέναντι στα δικά της ιερά.
Με τον Όμηρο, όμως, τα πράγματα είναι διαφορετικά.
Όχι επειδή είναι Έλληνας — μακριά από μένα μια τέτοια εθνική αυταρέσκεια.
Αλλά επειδή είναι ένας από τους θεμελιωτές της δυτικής λογοτεχνίας.
Δεν ανήκω στους ανθρώπους που πιστεύουν ότι τα μεγάλα έργα πρέπει να μπαίνουν σε μουσείο.
Κάθε γενιά έχει δικαίωμα να συνομιλεί με τον Όμηρο.
Με τον Σοφοκλή.
Με τον Σαίξπηρ.
Αλλιώς οι κλασικοί θα είχαν πεθάνει εδώ και αιώνες.
Άλλο, όμως, συνομιλώ και άλλο χρησιμοποιώ ένα αριστούργημα ως σκηνικό για να προβάλω τις ιδεολογικές ή ψυχολογικές εμμονές της δικής μου εποχής.
Οι μεγάλοι δημιουργοί δεν άφησαν ανοικτές εκκρεμότητες. Ούτε περίμεναν κάποιον, αιώνες αργότερα, να τους κάνει update.
Αν ένας σκηνοθέτης πιστεύει ότι έχει κάτι μεγαλύτερο να πει από αυτούς, του εύχομαι ειλικρινά να το γράψει.
Να γράψει τη δική του τραγωδία.
Ας την πει «Πετούλα». Ας την πει “Sir Nigel”. Ή “Kevin”. Ή όπως αλλιώς θέλει.
—
Πριν από σχεδόν είκοσι χρόνια βρέθηκα στην Επίδαυρο.
Ο Πέτερ Στάιν σκηνοθετούσε τη Ηλέκτρα και θυμάμαι ακόμη την απογοήτευσή μου.
Δεν με ενόχλησε επειδή ήταν Γερμανός ούτε επειδή τόλμησε να προσεγγίσει διαφορετικά τον Σοφοκλή.
Με ενόχλησε γιατί, βγαίνοντας από το θέατρο, αισθανόμουν ότι είχα δει περισσότερο τον Στάιν παρά τον Σοφοκλή.
Αργότερα διάβασα τις κριτικές, οι οποίες ήταν βαθιά διχασμένες.
Άλλοι μίλησαν για μια υποδειγματική παράσταση. Άλλοι υποστήριξαν ότι ο Στάιν είχε μετατρέψει την Ηλέκτρα σε σχεδόν ψυχιατρική μελέτη, ερμηνεύοντας τον αρχαίο μύθο μέσα από τους κώδικες της σύγχρονης ψυχολογίας.
Το ίδιο ακριβώς άβολο ερώτημα επανέρχεται με την Οδύσσεια του Nolan.
Ξαφνικά μαθαίνω
ότι ο Οδυσσέας πρέπει να επιστρέφει από την Τροία κουβαλώντας μετατραυματικό στρες.
PTSD. (Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες).
Δεν έχω καμία διάθεση να ειρωνευτώ μια υπαρκτή και σοβαρή ψυχική διαταραχή. Χιλιάδες άνθρωποι —στρατιώτες και άμαχοι— έχουν πληρώσει βαρύ τίμημα στους πολέμους.
Ο Όμηρος, όμως, δεν μας μιλά για έναν απλό στρατιώτη. Ούτε για έναν επαγγελματία στρατιωτικό που, επιστρέφοντας, βασανίζεται από τις ενοχές για τους νεκρούς εχθρούς και συντρόφους του.
Μας μιλά για έναν βασιλιά. Έναν ηγέτη, πολεμιστή και κατακτητή, που πήρε μέρος οικειοθελώς σε μια εκστρατεία για δόξα, ισχύ και λάφυρα. Για έναν άνθρωπο που δεν βρέθηκε τυχαία μέσα στην Ιστορία· πήγε να τη συναντήσει — και, ει δυνατόν, να βγει από αυτήν με γερή μπάζα.
Το ερώτημα, λοιπόν, είναι άλλο:
Χρειάζεται κάθε – μυθικός ή ιστορικός – ήρωας του παρελθόντος να ξαναγράφεται με το ψυχολογικό λεξιλόγιο του 21ου αιώνα;
Ο ομηρικός Οδυσσέας δεν είναι άγιος.
Δεν είναι ούτε ηθικό πρότυπο. Λέει ψέματα. Εξαπατά. Παρασύρεται. Ερωτεύεται. Παρασύρει τους άλλους. Κάνει λάθη.
Αλλά πάνω απ’ όλα είναι «Πολύτροπος».
Δεν είναι άνθρωπος της αυτολύπησης. Είναι άνθρωπος της επιβίωσης.
Όταν όλοι βλέπουν αδιέξοδο, εκείνος ψάχνει μια χαραμάδα. Όταν χάνει το καράβι, βρίσκει μια σχεδία.
Όταν πέφτει, ξανασηκώνεται.
Δεν ζει μέσα στις ενοχές. Ζει μέσα στην πράξη.
Ο καλύτερος κινηματογραφικός Οδυσσέας που έχω δει παραμένει ο Armand Assante στην «Οδύσσεια» του Andrei Konchalovsky (1997). Δεν ήταν η τελειότερη μεταφορά του Ομήρου. Δεν διέθετε τα σημερινά τεχνολογικά θαύματα ούτε φιλοδοξούσε να επανεφεύρει το έπος. Είχε όμως κάτι πολύ σημαντικότερο: αναγνώριζες αμέσως τον άνθρωπο που περιγράφει ο Όμηρος. Έναν θαλασσόλυκο. Αλανιάρη. Μπερμπάντη. Ευφυή. Γυναικά. Επικίνδυνο. Όχι άνθρωπο του ντιβανιού. Έναν Ηγέτη που δεν ζητούσε τη συμπόνια του θεατή, αλλά τον θαυμασμό του για την ικανότητά του να επιβιώνει.
Κάποιος θα μου πει:
«Καλά, εσύ θα απαγορεύσεις τις διασκευές;»
Καθόλου.
Ο Σαίξπηρ έχει διασκευαστεί εκατοντάδες φορές. Σε σύγχρονες μεγαλουπόλεις. Σε εταιρικά συμβούλια. Σε τράπεζες. Σε εμπόλεμες ζώνες. Με σύγχρονα κοστούμια, νέες σκηνογραφίες και διαφορετικές εποχές.
Ο θεατής γνωρίζει εξαρχής ότι πρόκειται για μια μεταφορά. Ο Άμλετ παραμένει Άμλετ, ακόμη κι αν φοράει κοστούμι Armani αντί για πανοπλία. Ο Μακμπέθ παραμένει Μακμπέθ, ακόμη κι αν είναι διευθύνων σύμβουλος μιας πολυεθνικής.
Άλλο, όμως, να αλλάζεις το σκηνικό και άλλο να αλλάζεις την ψυχή του έργου.
Η δημιουργική μεταφορά συνομιλεί με τον κλασικό. Δεν τον αντικαθιστά. Δεν του δανείζει αναγκαστικά τις εμμονές, τις ιδεολογίες και τα ψυχολογικά εργαλεία της δικής μας εποχής.
Το ερώτημα δεν είναι αν επιτρέπεται η διασκευή.
Το ερώτημα είναι ποιος πρωταγωνιστεί τελικά.
Ο Όμηρος ή ο σκηνοθέτης; Ο Σοφοκλής ή ο σκηνοθέτης;
Και θα κλείσω με μια σκέψη που πιθανόν να ακουστεί αιρετική.
Οι μεγάλοι δημιουργοί δεν άφησαν ανοικτές εκκρεμότητες. Ούτε περίμεναν κάποιον, αιώνες αργότερα, να τους κάνει update.
Αν ένας σκηνοθέτης πιστεύει ότι έχει κάτι μεγαλύτερο να πει από αυτούς, του εύχομαι ειλικρινά να το γράψει.
Να γράψει τη δική του τραγωδία.
Ας την πει «Πετούλα». Ας την πει “Sir Nigel”. Ή “Kevin”. Ή όπως αλλιώς θέλει.
Αλλά όταν ανεβάζει Σοφοκλή ή Όμηρο, ας θυμάται κάτι απλό.
Ο θεατής δεν αγοράζει εισιτήριο μόνο για να δει τον σκηνοθέτη.
Αγοράζει εισιτήριο για να συναντήσει, μέσα από εκείνον, έναν ολόκληρο τρόπο να βλέπεις τον άνθρωπο, τη μοίρα και τον κόσμο — έναν τρόπο σκέψης που διαμόρφωσε τον παγκόσμιο πολιτισμό.
Και αυτό απαιτεί όχι υποταγή.
Αλλά ένα σπάνιο είδος αρετής.
Ταπεινότητα.
