Πέρα από τον ορίζοντα του Σάζαν στην Αλβανία, η σύγκρουση ανάμεσα στην ανάπτυξη και το κοινό αγαθό.
Οι έντονες αντιδράσεις που προκαλεί στην Αλβανία η παραχώρηση του νησιού Σάζαν για την ανάπτυξη ενός πολυτελούς τουριστικού συγκροτήματος δεν είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες εξαιτίας του lifestyle αρώματος που συνοδεύει τα ονόματα του Jared Kushner και της Ivanka Trump. Ούτε επειδή πρόκειται για μία ακόμη ιστορία που συνδυάζει πολιτική επιρροή, διεθνή κεφάλαια και πολυτελή resorts με θέα στην Αδριατική. Οι Αλβανοί προφανώς δεν βγήκαν στους δρόμους για να φωνάξουν «όχι στις ξένες επενδύσεις». Η ίδια η χώρα άλλωστε αναζητά επενδύσεις, τουρισμό και οικονομική ανάπτυξη, όπως σχεδόν όλες οι χώρες της περιοχής.
Ωστόσο, αυτή η συλλογική κινητοποίηση αποκτά βάρος μέσα από το σύνθημα «Η Αλβανία δεν πωλείται», διότι στην αντίληψη πολλών πολιτών η υπόθεση ξεπερνά τα όρια μιας συνηθισμένης επένδυσης μέσα σε μια ήδη οργανωμένη κοινότητα, που ελπίζει να βελτιώσει τη θέση της μέσα από μια νέα οικονομική δραστηριότητα.
Το Σάζαν δεν είναι μια γειτονιά ούτε μια νέα συνοικία ενσωματωμένη σε έναν νομό ή μια διοικητική περιφέρεια. Δεν είναι μια παραθαλάσσια έκταση δίπλα σε μια πόλη που επεκτείνεται. Είναι ένα νησί που για δεκαετίες παρέμενε ουσιαστικά απρόσιτο, ένα κομμάτι γης φορτωμένο με στρατιωτική ιστορία, μνήμες του Ψυχρού Πολέμου και ένα φυσικό περιβάλλον που διατηρήθηκε σε μεγάλο βαθμό αλώβητο ακριβώς επειδή έμεινε έξω από την καθημερινή οικονομική δραστηριότητα.
Γι’ αυτό και για πολλούς Αλβανούς δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως μια έκταση προς αξιοποίηση, αλλά ως κάτι που ανήκει, συμβολικά τουλάχιστον, στο σύνολο της χώρας.
Άρα, το ουσιαστικό ενδιαφέρον βρίσκεται στο ερώτημα που αναδύεται πίσω από τη διαμάχη: υπάρχουν άραγε κομμάτια ενός κράτους που οι πολίτες θεωρούν ότι δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως επενδυτικά assets;
Η συζήτηση αυτή είναι πολύ μεγαλύτερη από ένα resort στην Αδριατική. Είναι μεγαλύτερη ακόμη και από την ίδια την Αλβανία. Γιατί αγγίζει ένα όριο που οι σύγχρονες κοινωνίες δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να ορίσουν, καθώς βρίσκονται διαρκώς αντιμέτωπες με την πίεση για περισσότερη ανάπτυξη, περισσότερες επενδύσεις και ταχύτερη οικονομική μεγέθυνση.
Όμως, πού τελειώνει η οικονομική αξιοποίηση ενός τόπου και πού αρχίζει η συλλογική του σημασία;
Ένα εργοστάσιο, μια αποθήκη logistics ή ένα βιομηχανικό πάρκο αξιολογούνται συνήθως με όρους παραγωγής, απασχόλησης και οικονομικής απόδοσης. Ένα νησί όμως δεν είναι απλώς μια έκταση γης περικυκλωμένη από θάλασσα. Μια ιστορική ακτογραμμή, ένας προστατευόμενος κόλπος, ένα οικοσύστημα, ένας βιοποικιλότοπος ή έστω μια κουκίδα στον χάρτη που έχει χαραχθεί στη συλλογική μνήμη ενός λαού δεν αντιμετωπίζονται πάντοτε ως απλά περιουσιακά στοιχεία.
Αποτελούν μέρος μιας κοινής κληρονομιάς, ένα στοιχείο ταυτότητας, ένα κομμάτι της εικόνας που έχει μια κοινωνία για τον εαυτό της.
Στις μέρες μας επανέρχεται συχνά, με σύγχρονους όρους, ένα παλιό πολιτικό και φιλοσοφικό ερώτημα: μπορούν όλα να αποτιμηθούν σε χρήμα;
Δυστυχώς, σήμερα, η απάντηση δεν είναι καθόλου προφανής. Και ίσως γι’ αυτό η συζήτηση που άνοιξε στην Αλβανία να αφορά τελικά πολύ περισσότερους ανθρώπους από όσους κατοικούν στις ακτές της Αδριατικής, στον Πύργο ή στην Καλαμάτα.
Και, βέβαια, μέσα σε έναν κυνικό κόσμο, η συζήτηση δεν μπορεί να παραμείνει στο επίπεδο ενός ρομαντικού ακτιβισμού για το ποια κομμάτια του κοινού χώρου θεωρούμε απλώς περιουσία και ποια θεωρούμε μέρος του συλλογικού μας εαυτού.
Υπάρχουν και άλλες παράμετροι. Υπάρχουν οι ανάγκες λειτουργίας των τοπικών οικονομιών, οι θέσεις εργασίας, οι υποδομές. Και κυρίως υπάρχει το ερώτημα με ποιον τρόπο μια κοινωνία μπορεί να αξιοποιήσει τον πλούτο που διαθέτει χωρίς να ακυρώσει τα χαρακτηριστικά που τον καθιστούν πολύτιμο εξαρχής.
Κάπου εκεί αρχίζει η πραγματικά δύσκολη συζήτηση.
Η υπόθεση της Καλαμάτας
Πρόσφατα, στην περιοχή της Καλαμάτας, μια άλλη υπόθεση ήρθε να φωτίσει την ίδια συζήτηση από διαφορετική γωνία.
https://www.messinialive.gr/author/messinialive/
Στη θέση Μπουρνιάς, στο δυτικό παραλιακό μέτωπο της πόλης, έχει κατατεθεί επενδυτικός φάκελος για τη δημιουργία σύγχρονου, πολυτελούς τουριστικού παραθεριστικού χωριού από την εταιρεία IDM KALAMATA Μονοπρόσωπη Α.Ε. Το σχέδιο αφορά παραθαλάσσια έκταση περίπου 205.743 τετραγωνικών μέτρων και προβλέπει πεντάστερη ξενοδοχειακή μονάδα, 140 δωμάτια, 248 πολυτελείς κατοικίες και συνολική δομήσιμη επιφάνεια περίπου 39.700 τετραγωνικών μέτρων. Ο προϋπολογισμός του έργου ανέρχεται περίπου στα 136,5 εκατομμύρια ευρώ ενώ εκτιμάται ότι θα δημιουργηθούν τουλάχιστον 75 νέες Ετήσιες Μονάδες Εργασίας, σε σταθερή βάση.
Η εταιρεία συνδέεται με τον ισραηλινής υπηκοότητας επιχειρηματία Pinhas Sarfati και τον όμιλο IDM Capital, με δραστηριότητα στο real estate και στην ενέργεια. Ο φάκελος έχει υποβληθεί στην Enterprise Greece, με αίτημα υπαγωγής στο πλαίσιο των Στρατηγικών Επενδύσεων, καθώς και με αίτημα εκπόνησης και έγκρισης ΕΣΧΑΣΕ, δηλαδή Ειδικού Σχεδίου Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικών Επενδύσεων, μαζί με διαδικασίες ταχείας αδειοδότησης. Στο σχέδιο περιλαμβάνεται επίσης αίτημα για αξιοποίηση διατάξεων που αφορούν παραχώρηση χρήσης αιγιαλού και παραλίας.
Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται απλώς για ένα ξενοδοχείο. Πρόκειται για μια σύνθετη τουριστική και οικιστική ανάπτυξη σε παραθαλάσσιο μέτωπο, η οποία ζητά να ενταχθεί σε ειδικό θεσμικό καθεστώς χωροθέτησης και αδειοδότησης.
Η δημόσια διαβούλευση του έργου πραγματοποιήθηκε μέσω της Enterprise Greece, στο πλαίσιο της προδικασίας χαρακτηρισμού μιας επένδυσης ως στρατηγικής. Εκεί εμφανίστηκαν παρατηρήσεις πολιτών που έθεταν ζητήματα συμβατότητας με τις χρήσεις γης, προστασίας του περιβάλλοντος, κοινόχρηστου χαρακτήρα του αιγιαλού και ουσιαστικής συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας. Σε μία από τις υποβληθείσες παρατηρήσεις ζητείται ρητά να μην εγκριθεί η ένταξη του έργου στο καθεστώς Στρατηγικών Επενδύσεων και να μη χρησιμοποιηθεί fast-track αδειοδότηση, αλλά να τηρηθούν οι κανονικές, αυστηρές διαδικασίες περιβαλλοντικού και πολεοδομικού ελέγχου.
Υπήρξαν αντιδράσεις, αλλά όχι κάποια ιδιαίτερη κινητοποίηση. Σύμφωνα με τοπικό δημοσίευμα, η ολιγοήμερη διαβούλευση ολοκληρώθηκε με μερικές δεκάδες πολίτες να καταθέτουν κυρίως αντιρρήσεις και ανησυχίες. Παράλληλα, η συντριπτική πλειοψηφία του Δημοτικού Συμβουλίου Καλαμάτας εμφανίστηκε αρχικά θετική στην επένδυση, θέτοντας ως βασική προϋπόθεση τον σεβασμό στο Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο, στο περιβάλλον και στην ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών στην παραλία.
Θεσμικά όλα μοιάζουν να βρίσκονται στη θέση τους. Οι διαδικασίες προχωρούν, οι μελέτες κατατίθενται, οι διαβεβαιώσεις δίνονται και οι υποσχέσεις για τα οφέλη της τοπικής κοινωνίας ακολουθούν με τη σειρά τους τον γνώριμο δρόμο τους προς το μέλλον.
Η περίπτωση της Ηλείας
Στις 5 και 6 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε στην Ηλεία από την ethosEVENTS το Ilia Forum 2026, με συνδιοργανωτή το Επιμελητήριο Ηλείας και σε συνεργασία με το οικονομικό portal banks.com.gr και το περιοδικό ΧΡΗΜΑ.
Το event ήταν περισσότερο ένα επιχειρηματικό, αναπτυξιακό και επενδυτικό forum, με ισχυρή συμμετοχή επιχειρηματικών, ακαδημαϊκών και κυβερνητικών παραγόντων.
Το συνέδριο παρουσιάστηκε ως «Η Ηλεία στον Κόσμο», με ambassadors υπουργούς, έναν πρώην πρωθυπουργό, πανεπιστήμιο, επιμελητήριο, επενδυτές, τουριστικές επιχειρήσεις και με συνθήματα που ακούγονται σχεδόν αυτονόητα:
Ανάπτυξη.
Νέες επενδύσεις.
Τα αντισταθμιστικά οφέλη δεν πρέπει να αποτελούν υποσχέσεις. Πρέπει να αποτελούν προϋποθέσεις.
Να έχουν συμφωνηθεί. Να έχουν κοστολογηθεί. Να έχουν δεσμευθεί συμβατικά. Και, σε μεγάλο βαθμό, να έχουν αρχίσει να υλοποιούνται πριν ακόμη εμφανιστούν οι πρώτες μπουλντόζες.
Γιατί τότε η συζήτηση παύει να αφορά την εμπιστοσύνη στις προθέσεις και αρχίζει να αφορά δεσμεύσεις που μπορούν να ελεγχθούν.
Νέες υποδομές.
Νέα τουριστικά έργα.
Νέες ευκαιρίες.
Σύμφωνα με το δημοσιευμένο πρόγραμμα, στα πάνελ και στις παρουσιάσεις περίσσεψαν οι αναφορές σε νέα μοντέλα βιωσιμότητας, χρηματοδοτικά εργαλεία και αναπτυξιακές προοπτικές. Οι τοπικές κοινωνίες, αντιθέτως, εμφανίστηκαν κυρίως μέσα από θεσμικές αναφορές και γενικές εκπροσωπήσεις, με εξαίρεση τον Δήμο Ήλιδας, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στη διοργάνωση μέσω της παρουσίας του δημάρχου του σε θεματικές ενότητες που αφορούν την αναπτυξιακή στρατηγική και το μέλλον της περιοχής.
Η κάθε συζήτηση είναι εύλογη και χρήσιμη, ιδίως σε περιοχές όπως η Ηλεία, που για δεκαετίες διεκδικούν μεγαλύτερο μερίδιο από τον τουρισμό, τις επενδύσεις και την οικονομική δραστηριότητα της χώρας.
Υπάρχουν, όμως, κάποια ερωτήματα που ακούγονται πολύ λιγότερο συχνά: Ποιος μιλάει για την Ηλεία; Ποιος εκπροσωπεί την Ηλεία; Και ποιος σχεδιάζει την Ηλεία του μέλλοντος;
Η φράση «όλοι μαζί»… ακούστηκε πολλές φορές κατά τη διάρκεια του συνεδρίου.
«Να προχωρήσουμε όλοι μαζί.»
«Να αναπτύξουμε τον τόπο όλοι μαζί.»
«Να αξιοποιήσουμε τις ευκαιρίες όλοι μαζί.»
Είναι δύσκολο να διαφωνήσει κανείς με μια τέτοια διατύπωση.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν προσπαθήσει να απαντήσει σε ένα πολύ απλό ερώτημα:
Τι σημαίνει πρακτικά το «μαζί»; Σημαίνει ότι η τοπική κοινωνία ενημερώνεται; Σημαίνει ότι συμμετέχει;
Σημαίνει ότι συνδιαμορφώνει;
Ή σημαίνει απλώς ότι καλείται να χειροκροτήσει ένα σχέδιο που έχει ήδη σχεδιαστεί αλλού;
Η λέξη «μαζί» είναι ίσως η πιο δημοφιλής λέξη κάθε αναπτυξιακής συζήτησης.
Ταυτόχρονα είναι και η πιο ασαφής.
Γιατί ανάμεσα στο «όλοι μαζί» και στο «αποφασίσαμε για εσάς» υπάρχει μια μεγάλη απόσταση, η οποία δεν καλύπτεται με συνθήματα, παρουσιάσεις PowerPoint και αισιόδοξες ομιλίες.
Καλύπτεται μόνο όταν οι άνθρωποι που θα ζήσουν με τις συνέπειες ενός επιχειρηματικού έργου συμμετέχουν ουσιαστικά στον σχεδιασμό του και όταν γνωρίζουν εκ των προτέρων ποιο θα είναι το μερίδιό τους από την υπεραξία που πρόκειται να δημιουργηθεί.
Διαφορετικά, το «όλοι μαζί» κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια ευγενική περιγραφή ενός μοντέλου στο οποίο άλλοι σχεδιάζουν, άλλοι επενδύουν και άλλοι απλώς προσαρμόζονται.
Για να λειτουργήσει πραγματικά το «όλοι μαζί», πρέπει να υπάρχει και ένα ελάχιστο επίπεδο αυτονομίας του «μαζί».
Αλλιώς η τοπική κοινωνία δεν συμμετέχει. Απλώς περιμένει.
Περιμένει το υπουργείο. Περιμένει την περιφέρεια. Περιμένει το πρόγραμμα. Περιμένει τη χρηματοδότηση.
Περιμένει την έγκριση. Περιμένει τον επενδυτή.
Και κάπου εκεί το «όλοι μαζί» μετατρέπεται εύκολα σε μια σχέση εξάρτησης, όπου οι τοπικοί φορείς συζητούν κυρίως για το πώς θα προσαρμοστούν σε αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού.
Γι’ αυτό το λόγο, η πραγματική συμμετοχή προϋποθέτει κάτι πιο δύσκολο από μια καλή πρόθεση.
Προϋποθέτει θεσμική αυτοπεποίθηση.
Προϋποθέτει ισχυρή τοπική αυτοδιοίκηση.
Προϋποθέτει κοινότητες που μπορούν να διαπραγματευθούν και όχι απλώς να αιτηθούν.
Και, σε έναν βαθμό, προϋποθέτει και έναν ιδιότυπο απογαλακτισμό από την ιδέα ότι κάθε σημαντική απόφαση πρέπει να εγκρίνεται, να χρηματοδοτείται ή να καθοδηγείται από την κεντρική διοίκηση.
Γιατί μια κοινωνία που διεκδικεί λόγο για τον τόπο της δεν ζητά μόνο πόρους.
Ζητά και ρόλο.
Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στο σύνθημα «όλοι μαζί» και στην πραγματική συνδιαμόρφωση.
Το πρώτο είναι εύκολο να ειπωθεί από ένα βήμα συνεδρίου. Το δεύτερο απαιτεί ανακατανομή ισχύος.
Και αυτή είναι συνήθως η πιο δύσκολη συζήτηση από όλες.
Και, επίσης, όταν μιλάμε για ανάπτυξη, τι ακριβώς αναπτύσσουμε;
Μια οικονομία; Ένα επιχειρηματικό μοντέλο; Ή έναν τόπο και μια κοινότητα;
Το ερώτημα ίσως ακούγεται θεωρητικό. Στην πραγματικότητα είναι απολύτως πρακτικό, γιατί από την απάντησή του εξαρτάται ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται οι πόλεις, οι ακτές, οι μαρίνες, οι τουριστικές μονάδες, οι κατοικίες και οι υποδομές του μέλλοντος.
Και κυρίως εξαρτάται από μια βαθύτερη παραδοχή. Τι ακριβώς είναι το τοπίο και η ιστορική κληρονομιά, διότι σε αυτά πατάει η βάση της τουριστικής ανάπτυξης, θεωρητικά αλλά και πραγματολογικά;
Για πολλές δεκαετίες η απάντηση ήταν σχεδόν αυτονόητη. Το τοπίο θεωρούνταν ένας φυσικός πόρος που περίμενε να αξιοποιηθεί. Μια έκταση γης. Μια ακτή. Ένα βουνό. Ένας κόλπος.
Η ανάπτυξη ερχόταν αργότερα. Ο δρόμος, το ξενοδοχείο, η μαρίνα, οι κατοικίες, οι υποδομές.
Το μοντέλο αυτό δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Παραμένει κυρίαρχο σε μεγάλο μέρος του κόσμου. Ωστόσο ορισμένες χώρες ακολούθησαν διαφορετική διαδρομή.
Αξίζει να ρίξουμε μια ματιά σε αυτήν, γιατί υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διαφορά ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο ορισμένες κοινωνίες αντιμετωπίζουν την ανάπτυξη και στον τρόπο με τον οποίο τη συζητάμε συχνά στη Μεσόγειο. Η διαφορά δεν βρίσκεται στα χρήματα, ούτε στο μέγεθος των επενδύσεων, ούτε στην παρουσία ή την απουσία περιβαλλοντικών κανόνων. Βρίσκεται σε μια πολύ βαθύτερη αντίληψη: πώς θα αξιοποιηθεί μια επένδυση και τι εμφανές, χειροπιαστό και μετρήσιμο μερίδιο θα έχει η τοπική κοινωνία από αυτή την αξιοποίηση;
Στον αγγλοσαξονικό κόσμο, όσο κι αν διαφέρουμε στο ταμπεραμέντο αλλά και τόσο συχνά υιοθετούμε πρόθυμα τις τεχνοκρατικές του συνταγές, έχει αναπτυχθεί εδώ και δεκαετίες μια σχολή σκέψης που ξεκινά από μια σχετικά απλή παραδοχή: η ανάπτυξη δημιουργεί υπεραξία και ένα μέρος αυτής της υπεραξίας ανήκει στην κοινότητα.
Η ιδέα εμφανίζεται με διαφορετικά ονόματα και διαφορετικές θεσμικές μορφές.
Στη Βρετανία μιλάμε για Planning Gain, Section 106 Agreements και Community Infrastructure Levy. Σε ελεύθερη απόδοση, για «πολεοδομικό όφελος», συμφωνίες με τον επενδυτή βάσει του άρθρου 106 της πολεοδομικής νομοθεσίας και εισφορά κοινοτικών υποδομών. Η λογική είναι ότι ο developer, για να προχωρήσει ένα έργο, αναλαμβάνει συγκεκριμένες υποχρεώσεις απέναντι στην κοινότητα: σχολεία, πάρκα, κοινωνική κατοικία, δρόμους, δίκτυα, δημόσιους χώρους.
Στην Αυστραλία μιλάμε για Developer Contributions, Infrastructure Contributions και Voluntary Planning Agreements. Δηλαδή για εισφορές των developers, εισφορές υποδομών και εθελοντικές πολεοδομικές συμφωνίες. Εκεί οι δήμοι και οι planning authorities διαπραγματεύονται με τους developers χρηματοδότηση για δρόμους, ύδρευση, αποχέτευση, πάρκα, κοινοτικές εγκαταστάσεις, περιβαλλοντικές παρεμβάσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, προσιτή κατοικία.
Στη Νέα Ζηλανδία μιλάμε για Development Contributions, δηλαδή αναπτυξιακές εισφορές. Οι τοπικές αρχές χρεώνουν τους developers ώστε να χρηματοδοτηθούν δίκτυα νερού, αποχέτευση, μεταφορές, κοινοτικές υποδομές και δημόσιοι χώροι. Η λογική δεν είναι να τιμωρηθεί η ανάπτυξη, αλλά να μη φορτωθεί το κόστος της αποκλειστικά στην κοινότητα που θα ζήσει τις συνέπειές της.
Στον Καναδά συναντάμε Community Benefits Agreements και Community Amenity Contributions. Δηλαδή συμφωνίες κοινοτικών ωφελειών και εισφορές για αστικές ή κοινοτικές παροχές. Σε πόλεις όπως το Τορόντο και το Βανκούβερ η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από το ίδιο ερώτημα: όταν η αλλαγή χρήσης γης ή μια νέα ανάπτυξη δημιουργεί τεράστια υπεραξία, ποιο μέρος αυτής της αξίας επιστρέφει στην πόλη και στους κατοίκους;
Με άλλα λόγια, η συζήτηση δεν περιορίζεται στο αν θα εγκριθεί μια επένδυση. Επεκτείνεται και στο τι θα αφήσει πίσω της.
Σε αυτό το σημείο, βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες διαφορές ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις ανάπτυξης. Η πρώτη αντιμετωπίζει το τοπίο ως οικόπεδο. Η δεύτερη ως κοινό κεφάλαιο.
Σήμερα, από τη Νέα Ζηλανδία και τον Καναδά μέχρι την Αλβανία και την Καλαμάτα, η νέα σύγκρουση δεν αφορά μόνο τις επενδύσεις. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον τόπο της.
Η βασική ιδέα είναι απλή: «Θέλεις να χτίσεις; Τι επιστρέφεις στην κοινότητα;»
Οι τοπικές αρχές δεν εξετάζουν μόνο το σχέδιο. Εξετάζουν και τις συγκεκριμένες υποχρεώσεις που αναλαμβάνει ο επενδυτής απέναντι στον τόπο που πρόκειται να αξιοποιήσει.
Βασικός άξονας είναι πώς θα ωφεληθεί η κοινότητα. Όχι ως χορηγία. Όχι ως καλή θέληση. Ως υποχρέωση.
Αν ένα resort εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ πρόκειται να αλλάξει μια ακτογραμμή για τις επόμενες δεκαετίες, γιατί η συζήτηση να περιορίζεται στις άδειες και στις μελέτες; Γιατί να μη συζητείται ταυτόχρονα ποια σχολεία, ποια δίκτυα, ποιοι δημόσιοι χώροι, ποιες υποδομές και ποια κοινωνικά οφέλη θα παραδοθούν στην κοινότητα πριν ξεκινήσει το έργο;
Γιατί τα αντισταθμιστικά οφέλη δεν πρέπει να αποτελούν υποσχέσεις. Πρέπει να αποτελούν προϋποθέσεις.
Να έχουν συμφωνηθεί. Να έχουν κοστολογηθεί. Να έχουν δεσμευθεί συμβατικά. Και, σε μεγάλο βαθμό, να έχουν αρχίσει να υλοποιούνται πριν ακόμη εμφανιστούν οι πρώτες μπουλντόζες.
Γιατί τότε η συζήτηση παύει να αφορά την εμπιστοσύνη στις προθέσεις και αρχίζει να αφορά δεσμεύσεις που μπορούν να ελεγχθούν.
Και όλη αυτή η λογική δεν λειτουργεί σε κάποια κομμουνιστοσοσιαλιστικά μοντέλα, αλλά σε φιλελεύθερες δημοκρατίες.
Πιθανόν αυτό να είναι και το ουσιαστικό ερώτημα της εποχής μας σε ένα πάνελ υποσχόμενης ανάπτυξης μέσω λαμπερών επενδύσεων: όχι αν είμαστε υπέρ ή κατά των επενδύσεων, αλλά τι είμαστε διατεθειμένοι να απαιτήσουμε από αυτές.
Γιατί το τοπίο δεν είναι οικόπεδο. Είναι κοινό κεφάλαιο.
Η Νέα Ζηλανδία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας χώρας που προσπάθησε να χτίσει το αναπτυξιακό της αφήγημα πάνω στην αξία του τοπίου και όχι απλώς πάνω στην εκμετάλλευσή του.
Πρόκειται για μια χώρα που βασίζει σημαντικό μέρος της οικονομίας της στον τουρισμό και στη διεθνή εικόνα της. Αντί όμως να αντιμετωπίσει το φυσικό της περιβάλλον ως απόθεμα γης προς αξιοποίηση, άρχισε σταδιακά να το αντιμετωπίζει ως το βασικό οικονομικό της πλεονέκτημα.
Στην περιοχή Queenstown, έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της χώρας, η ίδια η στρατηγική ανάπτυξης δεν μιλά πλέον μόνο για αύξηση επισκεπτών ή νέες επενδύσεις. Μιλά για προστασία του τόπου ως προϋπόθεση της οικονομικής ανάπτυξης. Η λογική είναι απλή: αν καταστραφεί το τοπίο, καταστρέφεται και το προϊόν.
Παρόμοια λογική συναντά κανείς στον Καναδά.
Το Banff, ένα από τα γνωστότερα φυσικά τοπία της Βόρειας Αμερικής, δέχεται εκατομμύρια επισκέπτες κάθε χρόνο. Κι όμως, ολόκληρη η διαχείρισή του βασίζεται στην ιδέα ότι η οικονομική αξία του τόπου εξαρτάται από τη διατήρηση της φυσικής και πολιτισμικής του ακεραιότητας. Η προστασία δεν αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια ούτε ως εμπόδιο στην ανάπτυξη, αλλά ως προϋπόθεση για να συνεχίσει ο τόπος να έχει αξία.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται σε τμήματα της Αυστραλίας και της Σκανδιναβίας.
Δεν πρόκειται για κοινωνίες που αρνούνται τις επενδύσεις. Κάθε άλλο. Χτίζουν, αναπτύσσονται, προσελκύουν διεθνή κεφάλαια, δημιουργούν τουριστικές υποδομές, αλλά προσπαθούν να ξεκινούν από μια διαφορετική αφετηρία: πρώτα ο τόπος και μετά το σχέδιο· πρώτα η αξία του τοπίου και μετά η εμπορική του αξιοποίηση.
Η πρώτη αντίληψη αντιμετωπίζει το τοπίο ως οικόπεδο. Η δεύτερη ως κεφάλαιο.
Η πρώτη μετρά τετραγωνικά μέτρα. Η δεύτερη μετρά και ορίζοντες.
Η πρώτη βλέπει γη. Η δεύτερη βλέπει ταυτότητα.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι χώρες αυτές βρήκαν τη μαγική συνταγή.
Η Νέα Ζηλανδία αντιμετωπίζει εδώ και χρόνια πιέσεις από τον υπερτουρισμό. Η αύξηση των επισκεπτών δημιούργησε προβλήματα στέγασης, άνοδο των ενοικίων και αυξανόμενο κόστος ζωής για τους μόνιμους κατοίκους.
Παρόμοια εικόνα παρατηρείται στον Καναδά. Περιοχές όπως το Banff και το Whistler απολαμβάνουν σημαντικά οικονομικά οφέλη από τον τουρισμό, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζουν κυκλοφοριακή επιβάρυνση, πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες και αύξηση των τιμών ακινήτων.
Ακόμη και στην Αυστραλία, η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Αφορά τη φέρουσα ικανότητα των περιοχών. Πόσους επισκέπτες μπορεί να δεχθεί ένας τόπος; Πόσο νερό καταναλώνει; Πόσα απόβλητα παράγει; Πόσο αλλάζει η καθημερινότητα των κατοίκων όταν μια μικρή κοινότητα μετατρέπεται σε παγκόσμιο τουριστικό προορισμό;
Με άλλα λόγια, το δίλημμα δεν είναι «ανάπτυξη ή περιβάλλον». Το πραγματικό δίλημμα είναι πολύ πιο σύνθετο: πώς διατηρείς τα οικονομικά οφέλη της ανάπτυξης χωρίς να διαβρώνεις σταδιακά εκείνα τα στοιχεία που την έκαναν εφικτή εξαρχής;
Γιατί ο υπερτουρισμός μπορεί να καταστρέψει έναν τόπο εξίσου αποτελεσματικά με την πλήρη εγκατάλειψή του.
Η Μεσόγειος βρίσκεται σήμερα μπροστά ακριβώς στο ίδιο ερώτημα, αλλά ξεκινά από πολύ δυσκολότερη θέση. Δεν πρόκειται για αχανείς εκτάσεις με χαμηλή πληθυσμιακή πίεση. Πρόκειται για έναν από τους πιο πυκνά χρησιμοποιούμενους παράκτιους χώρους του πλανήτη.
Στις ίδιες ακτές συνυπάρχουν τουρισμός, κατοικία, γεωργία, μεταφορές, λιμάνια, μαρίνες και ολοένα αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις. Οι τιμές των ακινήτων ανεβαίνουν. Τα ενοίκια ακολουθούν. Η πίεση στα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης αυξάνεται. Η διαχείριση των αποβλήτων γίνεται δυσκολότερη.
Οι τοπικές κοινωνίες αρχίζουν να αναρωτιούνται αν η οικονομική επιτυχία ενός τόπου μπορεί να εξελιχθεί σε πρόβλημα για τους ίδιους τους κατοίκους του.
Το Ντουμπρόβνικ, η Βενετία, οι Βαλεαρίδες, η Σαντορίνη και δεκάδες άλλοι προορισμοί έχουν ήδη βρεθεί αντιμέτωποι με αυτό το δίλημμα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζονται ολοένα περισσότερες μεγάλες τουριστικές επενδύσεις. Ξένα κεφάλαια αναζητούν παραθαλάσσιες εκτάσεις. Νέες μαρίνες σχεδιάζονται. Πολυτελείς κατοικίες και σύνθετα τουριστικά συγκροτήματα επεκτείνονται σε περιοχές που μέχρι πρόσφατα βρίσκονταν εκτός του διεθνούς επενδυτικού χάρτη.
Κι όμως, όταν η συζήτηση μεταφέρεται στον χώρο, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Πολύ συχνά η αντιπαράθεση μεταφέρεται από τον δημόσιο χώρο στον διοικητικό χώρο. Από την πολιτική στην τεχνική γλώσσα. Από την κοινωνική σύγκρουση στη θεσμική διαδικασία.
ΕΣΧΑΣΕ, μελέτες, διαβουλεύσεις, χωροταξικές ρυθμίσεις, περιβαλλοντικοί όροι.
Όλα αυτά είναι απαραίτητα. Το ερώτημα όμως παραμένει: αρκούν;
Γιατί πολλές φορές δημιουργείται η αίσθηση ότι η ίδια η πολιτική συζήτηση αντικαθίσταται από τη διαδικασία. Ότι η κοινωνία παύει να συζητά τι θέλει να γίνει σε έναν τόπο και περιορίζεται στο να παρακολουθεί με ποιον τρόπο θα γίνει.
Η ουσία του ζητήματος, λοιπόν, δεν είναι αν θα γίνουν επενδύσεις. Αλλά με ποιους όρους.
