Από τη Γλυπτοθήκη του Μονάχου έως τα μεγάλα μουσεία της Ευρώπης, η συζήτηση για την πολιτιστική κληρονομιά, τη μνήμη και το δικαίωμα κατοχής του παρελθόντος.
Το να επισκεφθώ την Γλυπτοθήκη του Μονάχου ήταν όνειρο ζωής.
Κι αυτό το όνειρο δεν γεννήθηκε τυχαία.
Θα μου επιτρέψετε να σας πάω αρκετά χρόνια πίσω όταν, φοιτήτρια τότε στο Ιστορικό-Αρχαιολογικό τμήμα του Πανεπιστημίου της Αθήνας, έδινα για να περάσω μαθήματα Αρχαιολογίας που αφορούσαν διάφορες περιόδους της Ελληνικής αρχαιότητας.
Θυμάμαι λοιπόν χαρακτηριστικά πόσο σοκαρισμένη ένιωσα μελετώντας τα βιβλία που αφορούσαν τη γλυπτική στην Αρχαϊκή, την Κλασική και την Ελληνιστική περίοδο.
Διότι πέρα από την λεπτομερέστατη περιγραφή των αγαλμάτων, το βιβλίο περιείχε και τις φωτογραφίες τους.
Ενδεικτικά θα σας αναφέρω ότι το καμάρι του μουσείου είναι τα γλυπτά των αετωμάτων του ναού της Αφαίας στην Αίγινα, αρχαϊκής εποχής (που ήταν χρωματισμένα στην αρχαιότητα), τα οποία πρώτα εκλάπησαν απ’ τον ναό από τον Άγγλο αρχιτέκτονα Cockerell και τον Γερμανό βαρώνο Hallerstein και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν στην Ιταλία όπου τ’ αγόρασε ο Λουδοβίκος ο Α’.
Κι εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, οι περισσότερες φωτογραφίες είχαν στον υπότιτλο την πληροφορία ότι τα συγκεκριμένα γλυπτά ανήκαν είτε στην Γλυπτοθήκη του Μονάχου, είτε στο Βρετανικό Μουσείο είτε στο Λούβρο κ.ο.κ.
Αυτό το γεγονός φυσικά δεν ήταν κάτι που το ακούγαμε για πρώτη φορά, αλλά πραγματικά διαβάζοντας τα συγκεκριμένα βιβλία διαπιστώσαμε την τεράστια έκταση που είχε αυτή η παράνομη «κατοχή» και πόσο είχε λεηλατηθεί στο παρελθόν η πολιτιστική μας κληρονομιά από πρόθυμους ξένους ανασκαφείς που πολύ συχνά δεν ασκούσαν καν το επάγγελμα του αρχαιολόγου.
Και δεν θα ξεχάσω τα «πηγαδάκια» που στήνονταν από όλους εμάς τους αγριεμένους φοιτητές που, μετά την όψιμη ενημέρωσή μας και νιώθοντας οργισμένοι κι αδικημένοι, προσπαθούσαμε να βρούμε τρόπους διαμαρτυρίας και διεκδίκησης.
Σε λίγο καιρό βέβαια καταλάβαμε πόσο παγιωμένη ήταν όλη αυτή η κατάσταση και πως μόνο μέσω διακρατικών συμφωνιών θα μπορούσε ίσως κάτι ν’ αλλάξει, εφόσον φυσικά αλλάξουν κι οι κρατούσες απόψεις για το τι δικαιούται να κατέχει ένα μουσείο…
Στην Γλυπτοθήκη πήγα τελικά πριν λίγο καιρό και είδα επιτέλους «ζωντανά» αρκετά από τ’ αγάλματα που θαύμαζα τόσα χρόνια.
Ειρήσθω εν παρόδω ότι το συγκεκριμένο μουσείο ιδρύθηκε απ’ τον βασιλιά Λουδοβίκο τον Α’ της Βαυαρίας στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα και περιλαμβάνει Ελληνικά γλυπτά της Αρχαϊκής, Κλασικής και Ελληνιστικής αρχαιότητας, όπως επίσης και αρκετά Ρωμαϊκά.
Φυσικά το μουσείο έχει κι άλλα αξιόλογα εκθέματα, όπως το άγαλμα Ειρήνης με Πλούτο, τον Φαύνο, το Αγόρι με την Χήνα, την Μεθυσμένη Γυναίκα, τον Απόλλωνα με την κιθάρα και κάμποσες προτομές Ρωμαίων αυτοκρατόρων, όπως του Οκταβιανού, του Νέρωνα, του Μάρκου Αυρήλιου και πολλών άλλων.
Βγήκα απ’ το μουσείο, όπως καταλαβαίνετε, με ανάμεικτα συναισθήματα και με κάποιους προβληματισμούς, όχι μόνο για το συγκεκριμένο μουσείο αλλά και για τα μουσεία γενικότερα.
Πρώτα πρώτα πως κάθε μεγάλο ευρωπαϊκό μουσείο υπόσχεται λίγο-πολύ το ίδιο πράγμα.
Μια συνάντηση με τον παγκόσμιο πολιτισμό.
Από την Αίγυπτο μέχρι την Ελλάδα.
Από τη Μεσοποταμία μέχρι την Αφρική.
Από την Αναγέννηση μέχρι τη σύγχρονη τέχνη.
Ο επισκέπτης περπατά ανάμεσα σε αριστουργήματα και αισθάνεται ότι παρακολουθεί μια ενιαία αφήγηση της ανθρώπινης δημιουργίας.
Μόνο που πίσω από αυτή την αφήγηση κρύβεται ένα ερώτημα που γίνεται ολοένα πιο άβολο:
Πώς βρέθηκαν όλα αυτά εκεί;
Τα τελευταία χρόνια το ερώτημα επανέρχεται διαρκώς.
Τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Λονδίνο.
Οι Μπρούντζοι του Μπενίν στη Βρετανία και τη Γερμανία.
Οι αιγυπτιακές αρχαιότητες στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στο Μόναχο.
Οι αποικιακές συλλογές του Βελγίου.
Οι ναζιστικές λεηλασίες έργων τέχνης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κάθε υπόθεση είναι διαφορετική.
Κάθε περίπτωση έχει την δική της ιστορία.
Όλες όμως οδηγούν στο ίδιο ερώτημα.
Μπορεί ένα μουσείο να θεωρείται ουδέτερος θεματοφύλακας όταν σημαντικό μέρος της συλλογής του αποκτήθηκε μέσα από σχέσεις ισχύος;
Στο Μόναχο μάλιστα η συζήτηση αναζωπυρώθηκε πρόσφατα.
Οι βαυαρικές κρατικές συλλογές βρέθηκαν ξανά στο επίκεντρο ερωτημάτων για έργα που ενδέχεται να συνδέονται με ναζιστικές λεηλασίες ή να απαιτούν βαθύτερη έρευνα προέλευσης.
Τα ίδια τα μουσεία απαντούν ότι οι έρευνες συνεχίζονται, ότι στοιχεία δημοσιοποιούνται και ότι η διαδικασία είναι σε εξέλιξη.
Ίσως όμως το πραγματικά ενδιαφέρον ζήτημα να μην αφορά μόνο τη Γερμανία.
Διότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος κατέχει ένα αντικείμενο.
Το πρόβλημα είναι ποιος κατέχει την αφήγησή του.
Όταν ένα αφρικανικό γλυπτό βρίσκεται σε μια ευρωπαϊκή αίθουσα, δεν μεταφέρεται μόνο το αντικείμενο.
Μεταφέρεται και η εξουσία να εξηγείς τι είναι και να αποφασίζεις πώς θα παρουσιαστεί.
Να επιλέγεις ποιο κομμάτι της ιστορίας του θα φωτιστεί και ποιο θα μείνει στη σκιά.
Οι υπερασπιστές των μεγάλων μουσείων φυσικά αντιτείνουν ότι αυτά τα ιδρύματα προστατεύουν και διατηρούν την παγκόσμια κληρονομιά.
Ότι εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να δουν σε μία ημέρα αντικείμενα από δεκάδες πολιτισμούς.
Ότι τα μουσεία λειτουργούν ως παγκόσμιες βιβλιοθήκες μνήμης.
Το επιχείρημα δεν είναι αβάσιμο.
Χωρίς αυτά, πολλά αντικείμενα ίσως να είχαν χαθεί.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά η οποία υποστηρίζει ότι η Ευρώπη απέκτησε τον ρόλο του παγκόσμιου επιμελητή επειδή προηγουμένως υπήρξε αποικιακή δύναμη.
Είναι γεγονός ότι οι αυτοκρατορίες δεν μετέφεραν μόνο πρώτες ύλες, χρυσό και εργατικά χέρια.
Θυμηθείτε την λεηλασία της κατακτημένης Ελλάδας από τους Ρωμαίους.
Πόσα αγάλματα και καλλιτεχνικούς θησαυρούς ανυπολόγιστης αξίας μετέφεραν στην Ιταλία οι κατακτητές για να κοσμήσουν τις επαύλεις και τα δημόσια κτίρια!
Άρα οι αυτοκρατορίες μετέφεραν και μνήμη!
Μετέφεραν ιστορία!
Μετέφεραν πολιτισμικό κεφάλαιο!
Ίσως γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν όλα πρέπει να επιστραφούν.
Ούτε αν όλα πρέπει να παραμείνουν εκεί όπου βρίσκονται.
Ίσως το ερώτημα είναι βαθύτερο.
Όταν περπατάς στην Alte Pinakothek, στο Βρετανικό Μουσείο ή στο Λούβρο, βλέπεις την ιστορία της ανθρωπότητας;
Ή βλέπεις την ιστορία των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών μέσα από τα αντικείμενα που κατάφεραν να συγκεντρώσουν;
Και αν ισχύει το δεύτερο, τότε τα μεγάλα μουσεία δεν είναι απλώς αποθήκες πολιτισμού.
Είναι και μνημεία ισχύος!
