Η πιο άμεση πολιτική επαφή με την κοινωνία
Οι τελευταίες εξελίξεις στη Βρετανία, μετά την παραίτηση Keir Starmer έφεραν τον Andy Burnham ακόμη πιο κοντά στην κεντρική εξουσία.
Ο δήμαρχος του Greater Manchester και πρώην υπουργός των Εργατικών ανακοίνωσε την υποψηφιότητά του για την ηγεσία του κόμματος και θεωρείται ήδη το φαβορί για τη διαδοχή.
Η ιστορία δείχνει ότι υπάρχει συχνά ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
Ως δήμαρχος ή περιφερειακός ηγέτης έχεις άμεση επαφή με την κοινωνία.
Ως πρωθυπουργός ή πρόεδρος εισέρχεσαι σε έναν τεράστιο μηχανισμό: υπουργεία, υπηρεσίες, κόμμα, διεθνείς δεσμεύσεις, αγορές, λόμπι, στρατηγικές υπηρεσίες.
Και τότε αρχίζει να συμβαίνει κάτι παράξενο.
Ο πολιτικός που γνώριζαν οι πολίτες μοιάζει σταδιακά να μεταμορφώνεται και, δικαίως, προκύπτει το ερώτημα: Αλλάζει ο άνθρωπος ή τον αλλάζει το «ίδρυμα»;
Μήπως η κρίση της σύγχρονης δυτικής δημοκρατίας δεν αφορά μόνο τα πρόσωπα που εκλέγονται, αλλά το γεγονός ότι ο ίδιος ο θεσμός απορροφά σταδιακά την προσωπικότητα του εκλεγμένου;
Η πολιτική του διαδρομή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η δημόσια απήχησή του δεν οικοδομήθηκε κυρίως μέσα από τα υπουργικά έδρανα αλλά μέσα από τη δημαρχία και τη σύγκρουσή του με το συγκεντρωτικό μοντέλο εξουσίας του Λονδίνου, με συνεχείς, συγκρούσεις, παρεμβάσεις υπέρ των τοπικών κοινωνιών και με έμφαση στην αποκέντρωση και στην ενίσχυση των περιφερειών.
Αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «Manchesterism» δεν είναι τίποτε άλλο από την ιδέα ότι περισσότερες εξουσίες πρέπει να περάσουν από το κεντρικό κράτος στις τοπικές αρχές.
Τον τελευταίο χρόνο, ο Zohran Mamdani στις ΗΠΑ και ο Andy Burnham στη Βρετανία βρέθηκαν στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης στις χώρες τους. Ο πρώτος, προερχόμενος από την αριστερή πτέρυγα των Δημοκρατικών, κέρδισε τη δημαρχία της Νέας Υόρκης. Ο δεύτερος, πρώην υπουργός των Εργατικών και δήμαρχος του Greater Manchester, εξελίσσεται σε μία από τις πλέον επιδραστικές πολιτικές προσωπικότητες της Βρετανίας. Παρότι προέρχονται από διαφορετικές πολιτικές παραδόσεις, η δημοτικότητά τους φαίνεται να στηρίζεται σε μια κοινή διαδρομή με βάση στην πόλη και στην τοπική αυτοδιοίκηση.
Με έμφαση στην καθημερινότητα: στις μεταφορές, στη στέγαση, στο κόστος ζωής.
Με ισχυρή προσωπική επαφή με τους πολίτες.
Με διάθεση αμφισβήτησης της παραδοσιακής λειτουργίας του κομματικού μηχανισμού και ωθώντας την πολιτική να επιστρέφει από τις πόλεις προς τα πάνω και όχι από τα κόμματα προς τα κάτω
Η ιστορία δείχνει ότι υπάρχει συχνά ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
Ως δήμαρχος ή περιφερειακός ηγέτης έχεις άμεση επαφή με την κοινωνία.
Ως πρωθυπουργός ή πρόεδρος εισέρχεσαι σε έναν τεράστιο μηχανισμό: υπουργεία, υπηρεσίες, κόμμα, διεθνείς δεσμεύσεις, αγορές, λόμπι, στρατηγικές υπηρεσίες.
Και τότε αρχίζει να συμβαίνει κάτι παράξενο.
Ο πολιτικός που γνώριζαν οι πολίτες μοιάζει σταδιακά να μεταμορφώνεται και, δικαίως, προκύπτει το ερώτημα: Αλλάζει ο άνθρωπος ή τον αλλάζει το «ίδρυμα»;
Μήπως η κρίση της σύγχρονης δυτικής δημοκρατίας δεν αφορά μόνο τα πρόσωπα που εκλέγονται, αλλά το γεγονός ότι ο ίδιος ο θεσμός απορροφά σταδιακά την προσωπικότητα του εκλεγμένου;
Μήπως, τελικά, η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται πάντα σε εκείνον που κατακτά την εξουσία, αλλά στον μηχανισμό που τον υποδέχεται;
Γι’ αυτό βλέπεις ανθρώπους που ως δήμαρχοι ήταν συγκρουσιακοί, δημιουργικοί και κοντά στους πολίτες, αλλά όταν φτάνουν στην κεντρική εξουσία αρχίζουν να μιλούν σχεδόν την ίδια γλώσσα με τους προκατόχους τους.
Η διαδρομή δεν είναι απλώς: Δήμαρχος → Πρωθυπουργός.
Είναι: Κοινωνία → Πόλη → Κράτος → Ίδρυμα.
Και σε κάθε στάδιο ο πολιτικός χάνει ένα μικρό μέρος από την αρχική του αυτονομία.
Στην αρχή συνομιλεί με την κοινωνία, στη συνέχεια εκπροσωπεί μια πόλη, έπειτα αναλαμβάνει να υπηρετήσει το κράτος.
Και κάποια στιγμή έρχεται αντιμέτωπος με τους ίδιους τους μηχανισμούς του θεσμού.
Τότε αρχίζει να γίνεται δυσδιάκριτο αν εξακολουθεί να εκπροσωπεί την κοινωνία που τον ανέδειξε ή το θεσμικό σύστημα που τον περιβάλλει.
Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα εμφανίζονται πολιτικοί με ισχυρή τοπική νομιμοποίηση και δημοτικότητα που γεννιέται μέσα από μια μορφή αμεσότητας. Μια σχέση που τους επιτρέπει να εμφανίζονται ως «ένας από εμάς» και όχι ως επαγγελματίες διαχειριστές της εξουσίας.
Γιατί οι πόλεις είναι ίσως τα τελευταία μέρη όπου ένας πολιτικός ακούει πραγματικά τον πολίτη. Βλέπει άμεσα τις συνέπειες των αποφάσεών του.
Δεν προστατεύεται ακόμη από πολλαπλά στρώματα συμβούλων, υπηρεσιών και θεσμικών φίλτρων.
Η πολιτική παραμένει απτή.
Όσο όμως ανεβαίνει στην πυραμίδα της εξουσίας, τόσο αυξάνεται η απόσταση από την καθημερινή πραγματικότητα.
Η άμεση επαφή υποχωρεί, 0ι διαμεσολαβητές πολλαπλασιάζονται, η πολυπλοκότητα αυξάνεται και ο κόσμος που διοικεί αρχίζει να φτάνει σε αυτόν μέσα από αναφορές, δείκτες, εκθέσεις και φίλτρα.
Ο Zohran Mamdani και ο Andy Burnham είναι ενδιαφέροντα παραδείγματα, όχι επειδή γνωρίζουμε τι θα κάνουν, αλλά ακριβώς επειδή δεν το γνωρίζουμε.
Γιατί το πραγματικό τεστ ενός πολιτικού δεν είναι όταν κερδίζει την εξουσία αλλά όταν η εξουσία αρχίζει να τον αναδιαμορφώνει.
Αυτό δεν αφορά μόνο τον Burnham ή τον Mamdani.
Υπάρχει μια ολόκληρη ιστορική διαδρομή που δείχνει προς αυτή την κατεύθυνση.
Ο Jacques Chirac υπήρξε δήμαρχος του Παρισιού από το 1977 έως το 1995. Η δημαρχία του υπήρξε το εφαλτήριο προς την προεδρία της Γαλλίας.
Ο Recep Tayyip Erdoğan έγινε γνωστός ως δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης πριν αναλάβει την ηγεσία της Τουρκίας.
Ο Willy Brandt διαμόρφωσε το διεθνές του κύρος ως Κυβερνών Δήμαρχος του Δυτικού Βερολίνου.
Ο Sadiq Khan αποτελεί σήμερα ίσως την ισχυρότερη τοπική πολιτική φυσιογνωμία της Βρετανίας.
Ο Michael Bloomberg απέκτησε εθνική επιρροή μέσα από τη δημαρχία της Νέας Υόρκης.
Ο Andy Burnham αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημερινής βρετανικής συζήτησης.
Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές δημοκρατίες η μεγάλη πόλη λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος θεσμός.
Ούτε κοινωνία. Ούτε κράτος. Κάτι ανάμεσα.
Είναι αρκετά μεγάλη ώστε να απαιτεί στρατηγική διακυβέρνηση, αλλά αρκετά μικρή ώστε ο πολιτικός να μην έχει ακόμη αποκοπεί πλήρως από την κοινωνία.
Έτσι η αλυσίδα γίνεται σχεδόν ολοκληρωμένη.
Κοινωνία → Πόλη → Κράτος → Ίδρυμα.
Ή, αν προτιμά κανείς:
Επαφή → Διαχείριση → Διακυβέρνηση → Θεσμική αδράνεια.
Δηλαδή, όσο ανεβαίνει ο πολιτικός στην πυραμίδα μειώνεται η άμεση επαφή,
αυξάνεται η πολυπλοκότητα, πολλαπλασιάζονται οι διαμεσολαβητές και, στο τέλος, ο ίδιος αρχίζει να λειτουργεί σύμφωνα με τη λογική του θεσμού.
Στην αρχαιότητα η πόλη ήταν το ίδιο το πολιτικό υποκείμενο.
Η πόλις αποτελούσε τον χώρο όπου γεννιόταν η πολιτική.
Στη νεότερη εποχή το έθνος-κράτος απορρόφησε σταδιακά αυτή τη λειτουργία.
Ίσως σήμερα, μέσα στην κρίση της αντιπροσώπευσης, να παρακολουθούμε ένα είδος επιστροφής της πόλης ως τόπου παραγωγής πολιτικής νομιμοποίησης.
Το ερώτημα, όμως, παραμένει.
Μπορεί κάποιος να αλλάξει το σύστημα ή τελικά το σύστημα αλλάζει εκείνον;
Η εξουσία δεν σε διαφθείρει απαραίτητα επειδή το αποζητάς.
Σε εκπαιδεύει. Σιγά-σιγά. Ύπουλα.
Σε μαθαίνει να συμβιβάζεσαι, μέχρι που μια μέρα δεν αναγνωρίζεις τον άνθρωπο που ήσουν.
Δεν ξυπνά κανείς ένα πρωί λέγοντας:
«Από σήμερα θα προδώσω τις αρχές μου.»
Γίνεται βήμα-βήμα.
«Αυτόν τον συμβιβασμό μόνο για σήμερα.»
«Αυτό δεν γίνεται αλλιώς.»
«Πρέπει να κρατήσουμε την πλειοψηφία.»
«Θα το διορθώσουμε αργότερα.»
Και στο τέλος γίνεσαι «πουτάνας γιος» χωρίς καν να το καταλάβεις.
Επειδή η εξουσία είναι ο μηχανισμός που αρχίζει να αποφασίζει ποιος θα γίνεις.
Δεν σου ζητά να πουλήσεις την ψυχή σου! Σου ζητά μόνο έναν μικρό συμβιβασμό κάθε φορά…
Όταν κοιτάξεις πίσω, έχεις ήδη πληρώσει ολόκληρο το τίμημα.
