Το βαθύτερο νόημα της 25ης Μαρτίου δεν βρίσκεται στην ανάμνηση μιας νίκης, αλλά στην υπενθύμιση μιας ευθύνης.
Διακόσια πέντε χρόνια από την Επανάσταση: απελευθερώθηκε πραγματικά ο Έλληνας; Ή μήπως η ελευθερία που κατακτήθηκε έμεινε ημιτελής;
Η 25η Μαρτίου δεν είναι απλώς μια ημερομηνία εθνικής μνήμης· είναι ένας καθρέφτης, μέσα στον οποίο ο σύγχρονος Έλληνας καλείται να αντικρίσει όχι μόνο το παρελθόν του, αλλά και το παρόν του. Η Επανάσταση του 1821 υπήρξε ένα γεγονός βαθιά υπαρξιακό: δεν επρόκειτο μόνο για την αποτίναξη μιας γεωπολιτικής κυριαρχίας, αλλά για την αναγέννηση μιας συλλογικής συνείδησης. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν διεκδίκησαν απλώς εδάφη· διεκδίκησαν την ίδια τους την ύπαρξη ως έθνος και ως ελεύθερα όντα.
Η έννοια της ελευθερίας, ωστόσο, δεν είναι μονοσήμαντη. Υπάρχει η εξωτερική ελευθερία —η απουσία καταναγκασμού— και υπάρχει και η εσωτερική, η βαθύτερη, που αφορά την αυτογνωσία και την ικανότητα του ανθρώπου να ορίζει τη ζωή του. Οι αγωνιστές του 1821, μέσα από τις πράξεις και τις θυσίες τους, φαίνεται πως άγγιξαν και τις δύο. Αγωνίστηκαν για να πάψουν να είναι υπόδουλοι, αλλά και για να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους ως φορέα αξιών, ιστορίας και προοπτικής.
Δύο αιώνες μετά, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: απελευθερώθηκε πραγματικά ο Έλληνας; Ή μήπως η ελευθερία που κατακτήθηκε έμεινε ημιτελής, περιορισμένη σε θεσμικά πλαίσια χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο;
Αναμφίβολα, σε πολιτικό επίπεδο, η Ελλάδα είναι ένα ελεύθερο κράτος. Υπάρχει Σύνταγμα, εκλογές, θεσμοί και η Δημοκρατία, ως μορφή διακυβέρνησης, φαίνεται να έχει εδραιωθεί. Ωστόσο, η δημοκρατία δεν είναι απλώς μια διαδικασία· είναι τρόπος ζωής. Προϋποθέτει ενεργούς πολίτες, κριτική σκέψη και συμμετοχή.
Ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν έχουμε δημοκρατία, αλλά αν την ασκούμε. Δεν είναι αν είμαστε ελεύθεροι, αλλά αν ζούμε ως ελεύθεροι άνθρωποι. Η Επανάσταση του 1821 υπήρξε μια πράξη ρήξης με το κατεστημένο της εποχής, μια άρνηση της παθητικότητας. Αντίθετα, σήμερα, η μεγαλύτερη απειλή για την ελευθερία δεν είναι τόσο μια εξωτερική δύναμη, όσο η εσωτερική μας παραίτηση.
Όταν όμως η πολιτική περιορίζεται σε μια τυπική πράξη ψήφου κάθε τέσσερα χρόνια, τότε η δημοκρατία κινδυνεύει να μετατραπεί σε κενό σχήμα — σε μια λέξη που επαναλαμβάνεται χωρίς να βιώνεται.
Παρομοίως, η ελευθερία μπορεί να καταντήσει μια αφηρημένη έννοια, αν δεν συνοδεύεται από συνείδηση ευθύνης.
«Οι λέξεις “δημοκρατία” και “ελευθερία” έχουν φθαρεί από τη χρήση. Επαναλαμβάνονται σε λόγους, σε επετείους, σε πολιτικές δηλώσεις.»
Ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να μην είναι υπόδουλος σε μια ξένη αυτοκρατορία, αλλά μπορεί να είναι δέσμιος άλλων μορφών εξάρτησης: οικονομικών πιέσεων, κοινωνικών στερεοτύπων, ακόμη και της ίδιας του της αδράνειας. Η ελευθερία απαιτεί διαρκή εγρήγορση· δεν είναι ένα κεκτημένο που διατηρείται αυτόματα.
Οι λέξεις «δημοκρατία» και «ελευθερία» έχουν φθαρεί από τη χρήση. Επαναλαμβάνονται σε λόγους, σε επετείους, σε πολιτικές δηλώσεις. Όμως, όταν οι λέξεις αποσυνδέονται από το βίωμα, χάνουν το νόημά τους. Γίνονται σύμβολα χωρίς περιεχόμενο, τελετουργίες χωρίς ουσία. Και τότε, η ιστορία κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα απλό αφήγημα, αντί για ζωντανή πηγή έμπνευσης.
Η επέτειος της 25ης Μαρτίου, επομένως, δεν πρέπει να περιορίζεται σε παρελάσεις και εορτασμούς. Είναι μια ευκαιρία αυτοκριτικής. Μας καλεί να αναρωτηθούμε: είμαστε άξιοι της ελευθερίας που μας παραδόθηκε; Τι σημαίνει σήμερα να είσαι ελεύθερος Έλληνας; Είναι αρκετό να μην είσαι υπόδουλος ή απαιτείται μια διαρκής προσπάθεια αυτοπροσδιορισμού και ευθύνης;
Η ελευθερία δεν είναι τρόπαιο να το βάλεις στο ράφι.
Δεν μένει. Δεν κατοχυρώνεται.
Υπάρχει μόνο όσο τη διεκδικείς.
Κάθε γενιά τη μετρά από την αρχή —
με συνείδηση, παιδεία και πράξη.
