Μια υπόθεση που πρέπει να διερευνηθεί μέχρι τέλους
Στην πολιτική και στο δημόσιο λόγο, η λέξη «σκάνδαλο» είναι συνήθως μια ακόμη υπόθεση — μέχρι την επόμενη που θα προκαλέσει περισσότερο θόρυβο. Υπάρχουν όμως και υποθέσεις που δεν εξαντλούνται στον θόρυβο. Υποθέσεις που δοκιμάζουν το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο της Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας.
Οι υποκλοπές ανήκουν σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία.
Για να το πούμε απλά: υποκλοπή σημαίνει ότι κάποιος έχει πρόσβαση στις πιο προσωπικές σου επικοινωνίες χωρίς να το γνωρίζεις. Τηλέφωνα, μηνύματα, emails, επαφές. Δηλαδή, μπαίνει μέσα στην προσωπική σου ζωή.
Στον πυρήνα του, αυτό δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι ζήτημα ελευθερίας. Σε μια δημοκρατία, ο πολίτης πρέπει να μπορεί να μιλά, να σκέφτεται, να οργανώνεται χωρίς τον φόβο ότι παρακολουθείται.
Αν αυτός ο φόβος υπάρξει, αλλάζει η συμπεριφορά. Και όταν αλλάζει η συμπεριφορά των πολιτών, αλλάζει και η ίδια η δημοκρατία.
Γι’ αυτό οι υποκλοπές δεν είναι «ένα ακόμα σκάνδαλο». Είναι το σημείο όπου τίθεται το βασικό ερώτημα: ποιος ελέγχει ποιον;
Αν μια κυβέρνηση, ένας μηχανισμός ή οποιοδήποτε κέντρο ισχύος μπορεί να παρακολουθεί πολιτικούς, στρατιωτικούς, δημοσιογράφους ή πολίτες χωρίς κανένα «φραγμό»- και με ιδιωτικά λογισμικά παρακολούθησης έξω από κάθε θεσμικό έλεγχο – τότε αποκτά ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Μπορεί να γνωρίζει πριν από όλους και να προλαμβάνει κινήσεις. Στην ακραία εκδοχή, να κατευθύνει ή να εκβιάζει.
Αυτό δεν είναι θεωρητικό. Είναι η ίδια η ισορροπία της εξουσίας.
Οι δημοσιογράφοι στηρίζονται στην εμπιστευτικότητα των πηγών τους. Αν αυτή καταρρεύσει, καταρρέει και η δυνατότητα αποκάλυψης. Οι πολιτικοί χρειάζονται έναν ελάχιστο βαθμό ιδιωτικότητας για να διαμορφώνουν θέσεις και στρατηγικές. Αν αυτή εξαφανιστεί, το πολιτικό παιχνίδι γίνεται άνισο. Οι στρατιωτικοί οφείλουν να μπορούν να συζητούν επιχειρησιακά ζητήματα χωρίς επιτήρηση. Και οι πολίτες, αν πιστέψουν ότι «τους ακούνε», σταματούν να εκφράζονται ελεύθερα.
Με μία φράση: η υποκλοπή δεν πλήττει μόνο το άτομο. Πλήττει τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Εδώ ακριβώς μπαίνει το δεύτερο κρίσιμο σημείο: η διερεύνηση.
Δεν αρκεί να αποκαλυφθεί ότι υπήρξαν υποκλοπές. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν το σύστημα μπορεί να τις ερευνήσει μέχρι τέλους. Αυτό που αποκαλείται «Α-Ω διερεύνηση» δεν είναι ρητορικό σχήμα. Είναι συγκεκριμένη απαίτηση.
Α-Ω διερεύνηση σημαίνει ότι δεν αφήνεται κανένα κενό.
Ποιος έδωσε την εντολή.
Ποιος την εκτέλεσε.
Με ποιον τρόπο έγινε.
Ποιοι ήταν οι στόχοι.
Για ποιον λόγο έγινε.
Τι έγινε με το υλικό.
Και, τελικά, ποιος θα λογοδοτήσει.
Αν οποιοδήποτε από αυτά τα ερωτήματα μείνει αναπάντητο, τότε δεν έχουμε πλήρη διερεύνηση. Έχουμε μια μερική εικόνα. Και σε τέτοιες υποθέσεις, η μερική εικόνα είναι συχνά χειρότερη από την άγνοια — γιατί δημιουργεί την αίσθηση ότι κάτι αποκρύπτεται.
Σε αυτό το σημείο συνδέεται και το ζήτημα της αρχειοθέτησης. Η αρχειοθέτηση σημαίνει ότι η έρευνα σταματά. Ότι το σύστημα θεωρεί πως δεν υπάρχει λόγος να συνεχιστεί.
Σε μια απλή υπόθεση, αυτό είναι μέρος της κανονικής λειτουργίας. Σε μια υπόθεση υποκλοπών τέτοιας κλίμακας, όμως, αποκτά άλλο βάρος.
Αν δεν έχουν απαντηθεί όλα τα ερωτήματα, τότε η αρχειοθέτηση δεν εκλαμβάνεται ως τέλος της έρευνας. Εκλαμβάνεται ως διακοπή της.
Και εκεί αρχίζει η κρίση εμπιστοσύνης.
Η πρόσφατη αντίδραση του νομικού κόσμου —με αιχμή τη δημόσια παρέμβαση του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και τη συνέντευξη Τύπου της 5ης Μαΐου— δεν ήταν μια ακόμη διαφωνία. Ήταν μια προειδοποίηση: το ζήτημα δεν είναι πια μόνο τι έγινε, αλλά πώς ερευνήθηκε.
Όταν τίθεται θέμα σύγκρουσης ρόλων, όταν αμφισβητείται το βάθος της διερεύνησης, όταν εξετάζεται ακόμη και προσφυγή σε ευρωπαϊκά δικαστήρια, τότε ένα πράγμα είναι σαφές: η εμπιστοσύνη στη διαδικασία έχει ραγίσει.
Και σε μια δημοκρατία, η εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη δεν είναι δευτερεύον στοιχείο. Είναι θεμέλιο.
Από αυτό το σημείο και μετά, η υπόθεση των υποκλοπών παύει να αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά το μέλλον των θεσμών.
Γιατί η συζήτηση αυτή ανοίγει την ίδια στιγμή που τίθεται στην ατζέντα η συνταγματική αναθεώρηση. Όταν μια δημοκρατία επιχειρεί να επανακαθορίσει το Σύνταγμά της ενώ ένα τόσο κρίσιμο ζήτημα ελέγχου εξουσίας παραμένει ανοιχτό, το ερώτημα δεν είναι μόνο νομικό. Είναι βαθιά πολιτικό: ποιος ορίζει τα όρια του παιχνιδιού;
Η έννοια του «φρένου χρέους», για παράδειγμα, παρουσιάζεται ως τεχνική ρύθμιση. Ως εργαλείο σταθερότητας. Όμως κάθε συνταγματική ρύθμιση καθορίζει και το εύρος της δημοκρατικής επιλογής. Ορίζει τι μπορεί να αλλάξει — και τι όχι.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι υποκλοπές αποκτούν νέο βάθος. Δεν αφορούν μόνο την ιδιωτικότητα. Αφορούν τον ίδιο τον μηχανισμό ελέγχου της εξουσίας.
Και αν αυτός ο μηχανισμός εμφανίζεται ανεπαρκής, τότε κάθε επόμενη θεσμική μεταρρύθμιση αποκτά διαφορετικό νόημα.
Δεν χρειάζεται ρητή καταστολή για να περιοριστεί η διαφωνία -αντίδραση μιας κοινωνίας. Αρκεί να περιοριστεί το πεδίο μέσα στο οποίο μπορεί να κινηθεί. Να μετακινηθούν τα όρια του αποδεκτού. Να διαμορφωθεί ένα περιβάλλον όπου η σύγκρουση γίνεται αναποτελεσματική.
Σε αυτό το σημείο, οι υποκλοπές λειτουργούν σαν καθρέφτης. Δείχνουν όχι μόνο τι μπορεί να συμβεί όταν η εξουσία αποκτά πρόσβαση στην πληροφορία, αλλά και τι συμβαίνει όταν η διερεύνηση αυτής της πρόσβασης δεν φτάνει μέχρι τέλους.
Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο διακύβευμα.
Μια δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο από τους θεσμούς που διαθέτει. Κρίνεται από το αν αυτοί λειτουργούν όταν δοκιμάζονται. Αν μπορούν να ελέγξουν την εξουσία, ακόμη και όταν αυτή δεν θέλει να ελεγχθεί.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο «τι συνέβη» ως τώρα. Το ζητούμενο είναι τι επιτρέπεται να συμβεί από εδώ και πέρα.
