Ο Ερντογάν σε ένα πεδίο που ίσως αποδειχθεί μεγαλύτερο από το μπόι του.
Σαουδική Αραβία, Τουρκία και Πακιστάν δεσμεύονται ότι επίθεση εναντίον του ενός θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Σε μια Μέση Ανατολή που ξαναμοιράζει συμμαχίες, όμως, η μεγάλη δοκιμασία αρχίζει όταν οι υπογραφές μετατρέπονται σε υποχρεώσεις. Και για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, το νέο πεδίο ίσως αποδειχθεί μεγαλύτερο από όσο φαίνεται.
Δεν είναι ακόμη ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ». Είναι όμως πολύ περισσότερο από μία ακόμη φωτογραφία ηγετών στη Μέκκα.
Η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν υπέγραψαν συμφωνία κοινής άμυνας με την πιο βαριά φράση που μπορεί να περιλαμβάνει μια τέτοια συμφωνία: κάθε ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Η διατύπωση παραπέμπει ευθέως στη λογική της συλλογικής άμυνας. Δεν γνωρίζουμε ακόμη, όμως, τι ακριβώς βρίσκεται πίσω από αυτήν: ποιος στρατιωτικός μηχανισμός ενεργοποιείται, πόσο αυτοματοποιημένη είναι η συνδρομή και —κυρίως— τι ακριβώς θεωρείται «επίθεση». Αυτές δεν είναι λεπτομέρειες. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα ισχυρό μήνυμα αποτροπής και σε μια πραγματική στρατιωτική συμμαχία.
Γιατί τώρα;
Το Ριάντ έχει λόγους να φοβάται. Ο πόλεμος με το Ιράν και η περιφερειακή κλιμάκωση έδειξαν στις μοναρχίες του Κόλπου ότι η αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, όσο σημαντική κι αν παραμένει, δεν αρκεί πλέον ως μοναδική ασφάλεια ζωής.
Η Σαουδική Αραβία δεν εγκαταλείπει τις ΗΠΑ. Κάθε άλλο. Επιχειρεί όμως να προσθέσει ασφαλιστήρια: το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν, με το οποίο διατηρεί παλιά στρατιωτική σχέση, και τώρα την Τουρκία, με τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ και μια αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία.
Από αυτή την άποψη, το σύμφωνο της Μέκκας είναι μέρος μιας μεγαλύτερης αλλαγής: οι περιφερειακές δυνάμεις δεν περιμένουν πλέον αποκλειστικά την Ουάσιγκτον για να οργανώσουν την ασφάλειά τους.
Αλλά οι τρεις χώρες δεν αποτελούν φυσικό στρατηγικό μπλοκ. Η Σαουδική Αραβία ενδιαφέρεται πρωτίστως για την ασφάλεια του Κόλπου και την ιρανική απειλή. Το Πακιστάν κοιτάζει μονίμως προς την Ινδία και έχει κάθε λόγο να αποφύγει μια μετωπική σύγκρουση με το γειτονικό Ιράν. Η Τουρκία έχει δικές της φιλοδοξίες από τη Συρία και το Ιράκ έως την Ανατολική Μεσόγειο, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία. Η κοινή υπογραφή δεν εξαφανίζει αυτές τις διαφορετικές γεωγραφίες.
Το Ιράν δείχνει το Ριάντ
Η πρώτη ιρανική αντίδραση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δεν αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο και τους τρεις. Στην Τεχεράνη εμφανίζονται διαφορετικές αποχρώσεις: από επιθετικές τοποθετήσεις απέναντι στη Σαουδική Αραβία έως περισσότερο προσεκτικές αναγνώσεις που παρουσιάζουν το σύμφωνο ως αποτέλεσμα της ανασφάλειας που δημιούργησαν οι πρόσφατοι πόλεμοι.
Και η Τουρκία έσπευσε ήδη να διαβεβαιώσει ότι η συμφωνία δεν στρέφεται εναντίον του Ιράν. Αυτό ίσως αποκαλύπτει την πρώτη μεγάλη αντίφαση του νέου σχήματος. Αν δεν αφορά το Ιράν, ποια απειλή δικαιολογεί σήμερα μια τόσο ισχυρή ρήτρα συλλογικής άμυνας στον Κόλπο; Αν αφορά το Ιράν, πόσο μακριά είναι πραγματικά διατεθειμένες να φτάσουν η Τουρκία και το Πακιστάν για λογαριασμό του Ριάντ;
Ο Ερντογάν και η παγίδα του μαξιμαλισμού
Εδώ αρχίζει το πιο ενδιαφέρον κομμάτι για την Άγκυρα. Ο Ερντογάν έχει οικοδομήσει μεγάλο μέρος της διεθνούς επιρροής του πάνω σε μια εξαιρετική ικανότητα ελιγμών. Είναι μέλος του ΝΑΤΟ αλλά συνομιλεί με τη Μόσχα. Συγκρούεται με το Ισραήλ αλλά γνωρίζει ότι οι δύο χώρες μπορούν να ξαναβρούν κοινά συμφέροντα. Ανταγωνίζεται το Ιράν σε ορισμένα μέτωπα αλλά αποφεύγει τη μετωπική ρήξη. Συνεργάζεται με το Ριάντ χωρίς να αποδέχεται σαουδαραβική ηγεμονία.
Αυτός ο μαξιμαλισμός λειτουργεί εξαιρετικά όσο η Τουρκία μπορεί να βρίσκεται ανάμεσα στα στρατόπεδα. Η ρήτρα της Μέκκας ενδέχεται κάποια στιγμή να της ζητήσει να βρίσκεται μέσα σε ένα στρατόπεδο.
Ο μαξιμαλισμός λειτουργεί όσο οι δεσμεύσεις παραμένουν ασαφείς. Η συμμαχία αρχίζει πραγματικά όταν οι άλλοι ζητούν ανταλλάγματα.
Ας υποθέσουμε ότι το Ιράν πλήττει σαουδαραβική ενεργειακή εγκατάσταση. Τι κάνει η Τουρκία; Αν ενεργοποιήσει πλήρως τη συμφωνία, κινδυνεύει να μετατρέψει το Ιράν σε άμεσο στρατιωτικό αντίπαλο. Αν περιοριστεί σε πολιτική συμπαράσταση, ποια ακριβώς αξία έχει για το Ριάντ η ρήτρα «επίθεση στον έναν, επίθεση σε όλους»;
Και υπάρχει και η αντίστροφη ερώτηση. Τι θα συμβεί εάν η επόμενη μεγάλη κρίση δεν ξεκινήσει στον Κόλπο αλλά αφορά το Πακιστάν και την Ινδία; Ξαφνικά, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία θα πρέπει να ερμηνεύσουν μια υπόσχεση που σήμερα ακούγεται εντυπωσιακά απλή.
Το πυρηνικό ερωτηματικό
Πάνω από όλα αυτά αιωρείται το Πακιστάν. Η παρουσία μιας πυρηνικής δύναμης μεταβάλλει αναπόφευκτα την αποτρεπτική αξία του σχήματος. Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το Ισλαμαμπάντ άπλωσε πυρηνική ομπρέλα πάνω από τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία. Το δημόσιο κείμενο δεν μας επιτρέπει ακόμη ένα τέτοιο συμπέρασμα και η πραγματική έκταση των δεσμεύσεων παραμένει ασαφής.
Αυτή η ασάφεια ίσως είναι σκόπιμη. Στην αποτροπή, μερικές φορές έχει αξία να μην ξέρει ο αντίπαλος ακριβώς πού βρίσκεται η κόκκινη γραμμή. Έχει όμως και κόστος: μπορεί να μην το γνωρίζουν ούτε οι σύμμαχοι.
Μεγάλο πεδίο για το μπόι του
Το σύμφωνο της Μέκκας δεν δημιουργεί από τη μια μέρα στην άλλη έναν νέο συμπαγή πόλο. Δημιουργεί όμως άλλον έναν μηχανισμό που μπορεί να μεταφέρει μια περιφερειακή κρίση από χώρα σε χώρα.
Και αυτό συμβαίνει σε μια περιοχή όπου ήδη τέμνονται αμερικανικές δεσμεύσεις, το ΝΑΤΟ, το Ισραήλ, το Ιράν και οι σύμμαχοί του, οι μοναρχίες του Κόλπου, η Ρωσία και η ολοένα μεγαλύτερη οικονομική παρουσία της Κίνας.
Για τη Σαουδική Αραβία, το σύμφωνο είναι ένα ακόμη ασφαλιστήριο. Για το Πακιστάν, είναι αναβάθμιση του γεωπολιτικού του βάρους. Για τον Ερντογάν, όμως, μπορεί να είναι κάτι διαφορετικό: η στιγμή κατά την οποία η επιθυμία να βρίσκεται σε κάθε τραπέζι αρχίζει να δημιουργεί υποχρεώσεις σε κάθε τραπέζι.
Το πεδίο μεγάλωσε. Μένει να αποδειχθεί αν μεγάλωσε μαζί του και το μπόι του παίκτη.
WP / EDITORIAL NOTES
Excerpt: Σαουδική Αραβία, Τουρκία και Πακιστάν δημιουργούν νέο σχήμα συλλογικής άμυνας. Η ισχύς του είναι ακόμη ασαφής — και για τον Ερντογάν η νέα δέσμευση μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα.
Slug: mecca-trilateral-defence-pact-erdogan
Tags: Σαουδική Αραβία, Τουρκία, Πακιστάν, Ερντογάν, Ιράν, Μέση Ανατολή, ΝΑΤΟ, γεωπολιτική
Pull quote: «Ο μαξιμαλισμός λειτουργεί όσο οι δεσμεύσεις παραμένουν ασαφείς. Η συμμαχία αρχίζει πραγματικά όταν οι άλλοι ζητούν ανταλλάγματα.»
