Είναι η αρχή μιας δύσκολης διαδικασίας εφαρμογής συμφωνιών και διαχείρισης ασαφών παραγόντων, όπου η οικονομία, το Ορμούζ, οι ασφαλιστικές, οι προβοκάτσιες, η εσωτερική πολιτική ανάγκη και οι γεωπολιτικοί υπολογισμοί ενδέχεται να αποδειχθούν σημαντικότεροι από την ίδια την υπογραφή.
Οι Βερσαλλίες έχουν φιλοξενήσει βασιλιάδες, αυτοκράτορες, διπλωμάτες και συνθήκες που άλλαξαν την πορεία της Ευρώπης. Στην Αίθουσα των Κατόπτρων υπογράφηκε το 1919 η περίφημη Συνθήκη των Βερσαλλιών, η οποία υποτίθεται ότι θα έκλεινε οριστικά το κεφάλαιο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η ιστορία απέδειξε ότι οι συνθήκες δεν αρκούν πάντοτε για να διασφαλίσουν την ειρήνη.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι Βερσαλλίες αποτέλεσαν ξανά το σκηνικό μιας υπογραφής με ισχυρό συμβολισμό. Ο Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε το νέο Memorandum of Understanding μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, παρουσία του Εμανουέλ Μακρόν και μπροστά στις κάμερες όλου του κόσμου.
Η εικόνα είχε σχεδόν την ίδια βαρύτητα με το ίδιο το έγγραφο.
Ο Τραμπ δεν εμφανίστηκε απλώς ως διαπραγματευτής. Εμφανίστηκε ως ο άνθρωπος που «έκλεισε τη συμφωνία». Η πολιτική μετατράπηκε ξανά σε σκηνοθετημένο γεγονός, όπου το κάδρο, ο χώρος και οι συμβολισμοί λειτούργησαν ως μέρος του ίδιου του μηνύματος.
Ωστόσο, ξεκάθαρα, η συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν υπογράφηκε με βασικό στόχο των ΗΠΑ την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, οπότε είναι δύσκολο να δει κανείς αυτό που διαμορφώνεται ως οτιδήποτε άλλο πέρα από μια ταπεινωτική υποχώρηση για τον Ντόναλντ Τραμπ.
Από την έναρξη του πολέμου, οι αμερικανικές και ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές έχουν προκαλέσει τον θάνατο τουλάχιστον 3.500 ανθρώπων. Οι παράλληλες επιχειρήσεις του Ισραήλ στον Λίβανο έχουν στοιχίσει ακόμη περισσότερες ζωές και έχουν εκτοπίσει σχεδόν το ένα πέμπτο του πληθυσμού.
Η άνοδος των τιμών των ορυκτών καυσίμων ανάγκασε χώρες να επιβάλουν δελτίο στην κατανάλωση φυσικού αερίου και πολλές από τις σοβαρότερες ανθρωπιστικές κρίσεις του κόσμου επιδεινώθηκαν ακόμη περισσότερο εξαιτίας του πολέμου.
Πηγές
Ωστόσο, πίσω από την εικόνα και τις εύλογες διαπιστώσεις κρύβεται ένα πολύ πιο σύνθετο ερώτημα.
Τι ακριβώς υπεγράφη;
Γιατί το MoU δεν αποτελεί απλώς μια διπλωματική επιλογή, αλλά αποτελεί προϊόν μιας νέας πραγματικότητας, όπου η πολυπλοκότητα και η αλληλεξάρτηση των οικονομιών περιορίζουν ολοένα περισσότερο τις δυνατότητες για ολοκληρωτικές στρατιωτικές λύσεις.
Η ενέργεια, οι θαλάσσιες μεταφορές, οι ασφαλιστικές εταιρείες, οι χρηματοπιστωτικές αγορές, οι εφοδιαστικές αλυσίδες και η στρατηγική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων συνθέτουν πλέον ένα ενιαίο σύστημα. Μια κρίση στο Ορμούζ δεν επηρεάζει μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ιράν. Επηρεάζει την Κίνα, την Ινδία, την Ιαπωνία, την Ευρώπη, τη διεθνή ναυτιλία και τελικά την παγκόσμια οικονομία.
Η εύκολη απάντηση είναι ένα Memorandum of Understanding.
Η σωστή απάντηση είναι ότι δεν υπεγράφη συνθήκη ειρήνης.
Δεν υπεγράφη οριστική διευθέτηση.
Δεν λύθηκαν οι διαφωνίες.
Υπεγράφη ένα πολιτικό πλαίσιο δεκατεσσάρων σημείων, το οποίο προβλέπει περίοδο περίπου εξήντα ημερών κατά την οποία θα πρέπει να εφαρμοστούν σταδιακά μια σειρά από δεσμεύσεις, τεχνικές διαδικασίες και πολιτικές αποφάσεις.
Με άλλα λόγια, η υπογραφή δεν κλείνει την κρίση.
Απλώς εγκαινιάζει την επόμενη φάση της.
Αυτό είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου MoU.
Δεν θυμίζει τις κλασικές μεταπολεμικές συνθήκες του 20ού αιώνα.
Θυμίζει περισσότερο έναν μηχανισμό διαχείρισης κρίσης, όπου η ειρήνη δεν θεωρείται δεδομένη αλλά αποτελεί μια διαδικασία συνεχούς επιβεβαίωσης.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής.
Το ίδιο περίπου έγγραφο είχε εμφανιστεί πριν από μερικές εβδομάδες ως διαρροή.
Τότε χαρακτηρίστηκε από αρκετές πλευρές ως κατασκευή ή ως κείμενο χωρίς επίσημη υπόσταση.
Σήμερα, μεγάλο μέρος εκείνου του περιεχομένου επανέρχεται ως επίσημο πολιτικό πλαίσιο.
Η διαδρομή ενός εγγράφου από τη διαρροή, στη διάψευση και τελικά στην υπογραφή αποτελεί από μόνη της αντικείμενο δημοσιογραφικής έρευνας.
Ποιος το διέρρευσε;
Γιατί διαψεύστηκε;
Ήταν πράγματι ανύπαρκτο ή αποτελούσε προσχέδιο που κανείς δεν ήθελε ακόμη να αναγνωρίσει δημόσια;
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα πιθανόν να φωτίσουν περισσότερο τη διπλωματική διαδικασία από ό,τι το ίδιο το τελικό κείμενο.
Ακόμη σημαντικότερο, όμως, είναι το ερώτημα γιατί ο Τραμπ υπέγραψε τώρα.
Η εύκολη εξήγηση είναι ότι αποφάσισε να επιλέξει τη διπλωματία.
Η πιο σύνθετη υπόθεση είναι ότι η οικονομία περιόρισε τις στρατιωτικές επιλογές.
Και στις δύο υποθέσεις υπάρχει ένας παράγοντας που δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Παρά τη σφοδρότητα των επιχειρήσεων και τις εκτιμήσεις αρκετών δυτικών αναλυτών περί ταχείας αποσταθεροποίησης, το ιρανικό κράτος δεν κατέρρευσε, ούτε εμφανίστηκαν οι εσωτερικές εξελίξεις που πολλοί προεξοφλούσαν. Η λειτουργία των βασικών κρατικών μηχανισμών συνεχίστηκε, οι κρίσιμες υποδομές παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό επιχειρησιακές και η κοινωνία επέδειξε επίπεδα ανθεκτικότητας μεγαλύτερα από εκείνα που είχαν προβλεφθεί.
Όταν, λοιπόν, μια στρατιωτική πίεση δεν παράγει το αναμενόμενο πολιτικό αποτέλεσμα, οι επιλογές όλων των πλευρών επαναξιολογούνται. Η ανθεκτικότητα και οι επιχειρησιακές δυνατότητες του Ιράν δικαιωματικά συνέβαλαν, μαζί με άλλους παράγοντες, στην υποχώρηση των αρχικών μεγαλοϊδεατικών στόχων για μια ταχεία και οριστική ανατροπή των συσχετισμών στην περιοχή.
Όλα αυτά, όμως, αφορούν τη διαδικασία παραγωγής της συμφωνίας.
Το ουσιαστικότερο ερώτημα αφορά τους λόγους που την κατέστησαν αναγκαία.
Γιατί η πραγματική οικονομία λειτουργεί με χρόνους, διαδικασίες και αλυσίδες εφοδιασμού που δεν υπακούουν στις πολιτικές δηλώσεις.
Ίσως εδώ να βρίσκεται και η σημαντικότερη ερμηνεία του ίδιου του Memorandum of Understanding.
Γιατί το MoU δεν αποτελεί απλώς μια διπλωματική επιλογή, αλλά αποτελεί προϊόν μιας νέας πραγματικότητας, όπου η πολυπλοκότητα και η αλληλεξάρτηση των οικονομιών περιορίζουν ολοένα περισσότερο τις δυνατότητες για ολοκληρωτικές στρατιωτικές λύσεις.
Η ενέργεια, οι θαλάσσιες μεταφορές, οι ασφαλιστικές εταιρείες, οι χρηματοπιστωτικές αγορές, οι εφοδιαστικές αλυσίδες και η στρατηγική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων συνθέτουν πλέον ένα ενιαίο σύστημα. Μια κρίση στο Ορμούζ δεν επηρεάζει μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ιράν. Επηρεάζει την Κίνα, την Ινδία, την Ιαπωνία, την Ευρώπη, τη διεθνή ναυτιλία και τελικά την παγκόσμια οικονομία.
Οι μεγάλες γεωπολιτικές συγκρούσεις του αιώνα μας δεν έχουν γίνει απλούστερες ώστε οι διαφορές να επιλύονται με «Μνημόνια Κατανόησης», αλλά ακριβώς επειδή έχουν γίνει πολύ πιο σύνθετες κανείς δε βιάζεται να υπογράψει μια οριστική Λύση. Στον 21ο αιώνα, η στρατιωτική ισχύς εξακολουθεί να είναι καθοριστική· όμως δεν αρκεί από μόνη της. Οφείλει να συνυπολογίζει ένα πυκνό πλέγμα οικονομικών, ενεργειακών, τεχνολογικών και γεωπολιτικών αλληλεξαρτήσεων, που συχνά καθιστούν το κόστος της απόλυτης νίκης μεγαλύτερο από το κόστος ενός ατελούς συμβιβασμού.
Αυτό ίσως αποτελεί τη βαθύτερη και πιο ενδιαφέρουσα διάσταση του σημερινού MoU.
Σε αυτό το σημείο αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον οι αναλύσεις του πρώην αξιωματικού της CIA Larry C. Johnson, όχι ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια αλλά ως αφετηρία δημοσιογραφικής διερεύνησης.
Ο Johnson υποστηρίζει ότι η πραγματική πίεση στον Τράμπ προήλθε από την ενεργειακή αγορά.
Τα αμερικανικά στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ, οι ασφαλιστικές εταιρείες, τα θαλάσσια logistics, τα υπερδεξαμενόπλοια (VLCC), ακόμη και οι πιθανές ναρκοθετήσεις δημιούργησαν ένα οικονομικό περιβάλλον όπου η συνέχιση της σύγκρουσης γινόταν ολοένα ακριβότερη.
Η υπόθεση αυτή χρειάζεται αυστηρό έλεγχο.
Δεν αρκεί μια ανάλυση ή μια δήλωση.
Χρειάζεται να εξεταστούν τα πραγματικά στοιχεία για τα Strategic Petroleum Reserves, οι κινήσεις των ασφαλιστικών εταιρειών, οι αυξήσεις στα war risk premiums, οι χρόνοι επανεκκίνησης της ναυσιπλοΐας και η πραγματική δυνατότητα επαναφοράς της παραγωγής και μεταφοράς πετρελαίου.
Διότι ακόμη και αν αύριο υπάρξει πλήρης πολιτική συμφωνία, το Ορμούζ δεν ανοίγει με μία υπογραφή.
Τα πλοία δεν ξεκινούν σαν ταξί.
Οι ασφαλιστικές δεν λειτουργούν με αισιοδοξία αλλά με μαθηματικά μοντέλα κινδύνου.
Οι νάρκες δεν εξαφανίζονται επειδή υπεγράφη ένα έγγραφο.
Τα διυλιστήρια δεν γεμίζουν μέσα σε μία νύχτα.
Η πραγματική οικονομία λειτουργεί με χρόνους, διαδικασίες και αλυσίδες εφοδιασμού που δεν υπακούουν στις πολιτικές δηλώσεις.
Γι’ αυτό και η υπογραφή του MoU ίσως είναι το ευκολότερο μέρος της διαδικασίας.
Το δύσκολο αρχίζει τώρα.
Εφαρμογή.
Έλεγχοι.
Ασφαλίσεις.
Κυρώσεις.
Αποδέσμευση κεφαλαίων.
Επιθεωρήσεις.
Πυρηνικές δεσμεύσεις.
Αποκατάσταση της εμπιστοσύνης.
Σε κάθε ένα από αυτά τα στάδια μπορεί να υπάρξουν καθυστερήσεις, πολιτικές αντιδράσεις ή ακόμη και προβοκάτσιες που θα επαναφέρουν την ένταση.
Το γεγονός αυτό μετατρέπει το MoU όχι σε τελικό προορισμό αλλά σε έναν εξαιρετικά εύθραυστο οδικό χάρτη.
Παράλληλα, η εικόνα των Βερσαλλιών δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Οι Βερσαλλίες δεν είναι ουδέτερος τόπος.
Η επιλογή τους αποτέλεσε πολιτικό μήνυμα. Ένα μήνυμα που μπορεί να συνοψιστεί σε τρεις φράσεις:
«Εγώ υπέγραψα.»
«Η Ευρώπη παρακολουθεί.»
«Η εικόνα της συμφωνίας είναι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενό της.»
Η επικοινωνία υπήρξε μέρος της ίδιας της διπλωματίας.
Ίσως όμως η σημαντικότερη παρατήρηση βρίσκεται αλλού.
Το Noèma είχε ήδη επισημάνει τις προηγούμενες εβδομάδες ότι η κρίση δύσκολα θα οδηγούσε σε μια καθαρή στρατιωτική νίκη κάποιας πλευράς. Αντίθετα, όλα έδειχναν ότι το πιθανότερο σενάριο ήταν μια πολυφασική πολιτική διαδικασία, με ενδιάμεσες συμφωνίες, σταδιακές εφαρμογές και διαρκείς διαπραγματεύσεις.
Το σημερινό MoU φαίνεται να κινείται ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση.
Και εδώ γεννιέται ίσως το σημαντικότερο ερώτημα.
Μήπως δεν παρακολουθούμε απλώς μια συμφωνία για το Ιράν;
Μήπως παρακολουθούμε τη γέννηση ενός νέου μοντέλου διαχείρισης διεθνών συγκρούσεων;
Είναι ακόμη πολύ νωρίς για ασφαλή συμπεράσματα.
Αν όμως αυτό το μοντέλο αποδειχθεί λειτουργικό, δεν αποκλείεται να αποτελέσει στο μέλλον σημείο αναφοράς και για άλλες μεγάλες κρίσεις.
Ίσως ακόμη και για την Ουκρανία.
Όχι ως πρόβλεψη.
Αλλά ως μια σοβαρή υπόθεση εργασίας που αξίζει να παρακολουθήσουμε.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν θα πετύχει αυτό το MoU, Είναι αν αυτό αποτελεί το νέο μοντέλο επίλυσης πολέμων.
Αν ναι, τότε η η πολύπαθη Μέση Ανατολή παραμένει το μεγάλο εργαστήρι και το σημαντικότερο γεγονός αποδειχθεί ότι δεν είναι η υπογραφή ενός Memorandum of Understanding.
Το σημαντικότερο γεγονός είναι ότι για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες διαμορφώνεται ένα διαφορετικό μοντέλο εξόδου από έναν μεγάλο πόλεμο.
Αν το μοντέλο αυτό εφαρμοστεί και αλλού, τότε ίσως στο μέλλον οι πόλεμοι να μην τελειώνουν με μία μεγάλη συνθήκη αλλά με μια αλληλουχία πολιτικών, οικονομικών και στρατηγικών φάσεων, όπου η ειρήνη θα αποτελεί περισσότερο διαδικασία ( υπό την απειλή όπλων και οικονομικών δεικτών power poind) παρά γεγονός.
Το σημαντικότερο γεγονός δεν είναι ότι υπογράφηκε ένα ακόμη Memorandum of Understanding.
Το σημαντικότερο γεγονός είναι ότι, ίσως για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, διαμορφώνεται ένα διαφορετικό μοντέλο εξόδου από έναν μεγάλο πόλεμο.
Αν αυτό το μοντέλο αποδειχθεί βιώσιμο, τότε οι μελλοντικές συγκρούσεις ενδέχεται να μην ολοκληρώνονται με μία μεγάλη συνθήκη ειρήνης, αλλά με μια αλληλουχία πολιτικών, οικονομικών και στρατηγικών φάσεων. Μια διαρκή διαδικασία εφαρμογής, επαναδιαπραγμάτευσης και επιτήρησης, όπου η ειρήνη θα αποτελεί περισσότερο μια εύθραυστη κατάσταση ισορροπίας παρά ένα οριστικό γεγονός.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη αλλαγή της εποχής μας.
Οι πόλεμοι δεν θα τελειώνουν πλέον μόνο υπό τη σκιά των όπλων, αλλά και υπό την πίεση των χρηματαγορών, των ενεργειακών δικτύων, των ασφαλιστικών εταιρειών, των αλυσίδων εφοδιασμού και των δεικτών που προβάλλονται σε μια αίθουσα συνεδριάσεων μέσα από ένα PowerPoint.
Αν αυτό ισχύει, τότε οι Βερσαλλίες του 2026 ίσως δεν σηματοδοτούν απλώς μια νέα συμφωνία για την Μέση Ανατολή.
Ίσως σηματοδοτούν τη μετάβαση σε μια νέα εποχή, όπου η ειρήνη δεν θα υπογράφεται μία φορά, αλλά θα διαχειρίζεται καθημερινά.
• The New Yorker (Ishaan Tharoor) – The Spectacular Failure and Ruinous Costs of the Iran War.
• The New Yorker – Iran Can Hold America Hostage in Either War or Peace.
• The Guardian – So is the US war with Iran over? In a word: no.
• The Guardian Live – Coverage of the U.S.–Iran Memorandum of Understanding.
• International Rescue Committee (IRC) – Ανακοινώσεις και εκτιμήσεις για τις ανθρωπιστικές συνέπειες του πολέμου.«Ο πόλεμος με το Ιράν δεν θα μπορούσε να είχε ξεσπάσει σε χειρότερη χρονική στιγμή και προκάλεσε μια αλυσίδα εξελίξεων με ιδιαίτερα επιζήμιες συνέπειες», δήλωσε ο επικεφαλής της International Rescue Committee.
