Σύνορα : μια γραμμή ανάμεσα στο ορατό και το αποσιωποιημένο
Υπάρχουν δύο τρόποι να διαβάσεις όσα αποκαλύπτει η πρόσφατη έρευνα του BBC για τα χερσαία σύνορα Ελλάδας–Τουρκίας.
Ο πρώτος είναι ο εύκολος: λες “καταγγελίες χωρίς αποδείξεις”.
Ο δεύτερος είναι ο δύσκολος: να ρωτήσεις γιατί αυτές οι καταγγελίες επαναλαμβάνονται επί χρόνια — και γιατί δεν διαψεύδονται ποτέ οριστικά.
Το ρεπορτάζ του BBC δεν στέκεται σε ένα μόνο στοιχείο. Αντιθέτως, χτίζει ένα πολυεπίπεδο πλαίσιο τεκμηρίωσης: οπτικό υλικό, συγκλίνουσες μαρτυρίες και –το πιο κρίσιμο– αναφορές σε εσωτερικά αστυνομικά έγγραφα.
Η έρευνα ξεκίνησε από ένα βίντεο του Ιουνίου 2023, στο οποίο εμφανίζονται άτομα με καλυμμένα χαρακτηριστικά να εμπλέκονται σε κακομεταχείριση μεταναστών. Το υλικό αυτό δεν αποτελεί απόδειξη από μόνο του. Αποτελεί όμως το σημείο εκκίνησης.
Από εκεί και πέρα, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Πολλαπλές μαρτυρίες περιγράφουν ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο με βίαιες επαναπροωθήσεις, απώλεια προσωπικών αντικειμένων, βιασμούς, εξαναγκασμούς. Δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για αφηγήσεις που συγκλίνουν.
Το πιο βαρύ, ωστόσο, στοιχείο είναι άλλο. Το BBC αναφέρει ότι έχει στη διάθεσή του εσωτερικά αστυνομικά έγγραφα, τα οποία –χωρίς να δημοσιοποιούνται πλήρως– περιγράφουν μια άτυπη πρακτική διαχείρισης στα σύνορα. Σύμφωνα με την έρευνα, τα έγγραφα αυτά ενισχύουν την εικόνα ότι τέτοιες επιχειρήσεις δεν είναι τυχαίες, αλλά εντάσσονται σε μια μορφή συντονισμού.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και ο πιο αμφιλεγόμενος ισχυρισμός, ότι δηλαδή οι μετανάστες μπορεί να χρησιμοποιούνται οι ίδιοι ως ενδιάμεσοι για την απώθηση άλλων μεταναστών. Μια πρακτική που, αν ισχύει, δεν είναι απλώς παράνομη. Είναι λειτουργικά σχεδιασμένη για να διαχέει την ευθύνη.
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Όχι μόνο στο αν υπήρξε βία — αλλά στο αν υπάρχει δομή.
Η ελληνική πλευρά απαντά με τρόπο αναμενόμενο μέσα από διαρροές πηγών του υπουργείου Προ-Πο που δηλώνουν άγνοια για τις συγκεκριμένες καταγγελίες, δίνουν έμφαση στον σεβασμό του δικαίου, και αμφισβητούν την αξιοπιστία των στοιχείων, τα οποία –όπως σημειώνεται– βασίζονται σε μαρτυρίες και δευτερογενή δεδομένα.
Αυτό, όμως, δεν κλείνει το ζήτημα. Το μεταθέτει.
Γιατί αν οι καταγγελίες είναι αβάσιμες, απαιτείται σαφής και τεκμηριωμένη διάψευση.
Και αν δεν είναι, τότε το πρόβλημα δεν είναι επικοινωνιακό. Είναι θεσμικό.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα φυλάσσει τα σύνορά της.
Το ερώτημα είναι πώς.
Ας μη γελιόμαστε, όμως…
Σε ένα περιβάλλον αυξημένης πίεσης, η διαχείριση των συνόρων τείνει να μετατρέπεται σε ζώνη χαμηλής διαφάνειας. Εκεί όπου οι κανόνες γίνονται πιο ελαστικοί και η λογοδοσία πιο ασαφής. Όχι απαραίτητα με επίσημες αποφάσεις — αλλά μέσα από πρακτικές που δύσκολα καταγράφονται.
Η Ευρώπη, από την πλευρά της, περιορίζεται σε εκκλήσεις για διερεύνηση. Μια Ευρώπη – που απ΄ όπου και αν το πιάσουμε – δεν είναι αμέτοχη ούτε και αποφασιστική. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα όπου η ευθύνη διαχέεται από τα σύνορα προς τα κράτη-μέλη, και από εκεί προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Ένα κυκλικό άλλοθι.
Και στο κέντρο αυτού του κύκλου, μια πραγματικότητα που δεν αποδεικνύεται πλήρως — αλλά ούτε και διαψεύδεται πειστικά.
Αυτό είναι το πρόβλημα. Όχι η ύπαρξη καταγγελιών. Αλλά η αδυναμία να υπάρξει καθαρή απάντηση.
Γιατί όταν η ασφάλεια λειτουργεί χωρίς διαφάνεια και η διαφάνεια χωρίς αποδείξεις,
τότε η γραμμή μεταξύ πολιτικής και πρακτικής παύει να είναι ορατή.
Και τα σύνορα αποκτούν κάτι πιο επικίνδυνο από ένταση:
Αποκτούν σιωπή.
Πηγές & Τεκμηρίωση
– BBC News, έρευνα Parker & Kallergis
– Reuters, κάλυψη για pushbacks στην ΕΕ
– The Guardian, ανεξάρτητες αναφορές για Ελλάδα
– Der Spiegel / Lighthouse Reports, διασυνοριακές έρευνες
– Ευρωπαϊκή Επιτροπή & Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
– Σύμβαση της Γενεύης & Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ΕΕ
