Από την Taiwan και την πολυπολικότητα έως τους «δείκτες δημοκρατίας» και την αγγλοκεντρική παραγωγή γνώσης, η σύγκρουση ΗΠΑ–Κίνας φαίνεται να αφορά τις έννοιες και τον ίδιο τον ορισμό της διεθνούς πραγματικότητας. Η Δύση δεν φοβάται μόνο την Κίνα — ως έναν πιο ογκώδη αντίπαλο. Φοβάται ότι χάνει το μονοπώλιο των εννοιών.
Στον Ψυχρό Πόλεμο η Δύση συγκρούστηκε με τη Σοβιετική Ένωση στρατιωτικά και ιδεολογικά.
Σήμερα η Κίνα δεν προσπαθεί απαραίτητα να καταστρέψει το σύστημα. Προσπαθεί να το επανανοηματοδοτήσει.
Δηλαδή: όχι «εναντίον του Διεθνούς Δικαίου», αλλά «με ποια ερμηνεία του Διεθνούς Δικαίου;».
Όχι «εναντίον της Δημοκρατίας», αλλά «ποιος ορίζει τι είναι δημοκρατία;».
«Θουκυδίδου Ἱστορίαι», Βιβλίο 5, κεφάλαιο 89 (5.89)
«Διάλογος Αθηναίων – Μηλίων»,
«δίκαια μὲν ἐν τῷ ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ ἴσης ἀνάγκης κρίνεται,
οἱ δὲ δυνατοὶ πράσσουσιν ἃ ἐξουσία παρέχει,
οἱ δὲ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν.»
Δηλαδή:
«Το δίκαιο συζητείται μόνο μεταξύ ίσων σε δύναμη· οι ισχυροί πράττουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν σε όσα είναι αναγκασμένοι να δεχθούν.»
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Θουκυδίδης δεν το γράφει απαραίτητα ως “σοφία” που εγκρίνει. Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι ο διάλογος λειτουργεί και ως προειδοποίηση απέναντι στην αθηναϊκή ύβρη.
Γιατί η κινεζική αφήγηση λέει ουσιαστικά κάτι βαθύτερο:
Ότι ολόκληρη η μεταπολεμική αρχιτεκτονική της γνώσης οργανώθηκε πάνω σε ένα δυτικό λειτουργικό σύστημα.
Όχι λέγοντας απαραίτητα ότι «όλα είναι ψέματα», αλλά υποστηρίζοντας ότι οι έννοιες παράγονται μέσα από συγκεκριμένα ιστορικά και γεωπολιτικά κέντρα ισχύος.
Και ίσως το πιο αποκαλυπτικό παράδειγμα αυτής της παραγωγής «εννοιών» και «κορνιζαρισμένης» πραγματικότητας εμφανίστηκε τις τελευταίες ημέρες γύρω από τη χρήση της φράσης “declining nation” από τον Xi Jinping για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ακόμη και μέσα στο ίδιο δυτικό μιντιακό περιβάλλον, μπορούσε κανείς να δει ταυτόχρονα δύο επίπεδα πραγματικότητας:
“Trump explains why he agreed with Xi Jinping calling US a declining nation”
«Ο Trump εξηγεί γιατί συμφώνησε με τον Xi Jinping ότι οι ΗΠΑ είναι ένα “έθνος σε παρακμή”.»
ΚΑΙ:
«Παραμένει ασαφές αν ο Xi χαρακτήρισε ρητά τις ΗΠΑ ως “έθνος σε παρακμή”.»
“it is unclear if Xi explicitly called the US a declining nation.”
Δηλαδή, η ίδια πληροφοριακή σφαίρα παρήγαγε ταυτόχρονα δύο διαφορετικές νοηματοδοτήσεις.
Το πρώτο έλεγε:
✔ ο Xi το είπε
✔ ο Trump απάντησε
✔ η Αμερική βρίσκεται πλέον σε δημόσιο debate παρακμής.
Το δεύτερο έβαζε αμέσως:
⚠ ερμηνευτική ασάφεια
⚠ πιθανή δημοσιογραφική παράφραση
⚠ χωρίς επίσημη επιβεβαίωση
Τι φανερώνει αυτό;
Ότι η γεωπολιτική σήμερα δεν είναι μόνο μάχη ισχύος. Είναι μάχη επικοινωνιακής πλαισίωσης.
«Ποια φράση θα γίνει τίτλος, ποια θα νομιμοποιηθεί ως “επίσημη πραγματικότητα”, ποια θα αναπαραχθεί από think tanks, media και datasets, μέχρι να παγιωθεί τελικά στη συλλογική μνήμη.»
Και το αστείο — ή ίσως το τρομακτικό — είναι ότι όλοι βλέπουν το ίδιο γεγονός, αλλά κανείς δεν θέλει να «κλειδώσει» πλήρως το νόημά του.
«Γιατί το “η Κίνα μιλά ανοιχτά για παρακμή των ΗΠΑ” υπερβαίνει το επίπεδο της πολιτικής ρητορικής. Αγγίζει το επίπεδο των ίδιων των πολιτισμικών και ιστορικών ισορροπιών.»
Αν γίνει πλήρως αποδεκτό, αλλάζει η ψυχολογία αγορών, συμμαχιών, media, ακαδημαϊκής συζήτησης, ακόμη και της AI πληροφοριακής σφαίρας.
Γι’ αυτό και το «νόημα» διατυπώνεται, αλλά ποτέ απόλυτα.
Υπονοείται, χωρίς να επιβεβαιώνεται πλήρως.
Γίνεται headline και αμέσως μετά συνοδεύεται από μια παράγραφο επιφύλαξης.
Το ζητούμενο, σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι τελικά αν ο Xi είπε αυτούσια τη φράση.
Το πραγματικά ενδιαφέρον σημείο είναι ότι το παγκόσμιο media system δείχνει να παλεύει να αποφασίσει αν η ιδέα της αμερικανικής παρακμής παραμένει ακόμη «αιρετική» ή αν έχει ήδη εισέλθει στο κυρίαρχο γεωπολιτικό λεξικό.
Ίσως λοιπόν το πιο πολύπλοκο στοιχείο στη συνάντηση Trump–Xi να μην ήταν ούτε οι δασμοί, ούτε η Taiwan, ούτε καν οι τεχνολογικοί περιορισμοί στα chips και στην τεχνητή νοημοσύνη.
Ήταν ο τόνος.
Την ίδια στιγμή που αμερικανικά media και αναλυτές επανέφεραν τη θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη» — της σύγκρουσης ανάμεσα σε μια κυρίαρχη δύναμη και μια ανερχόμενη — ο Donald Trump επέλεγε στο Truth Social έναν διθυραμβικό, βερμπαλιστικό τόνο αυτοεπιβεβαίωσης.
Μιλούσε για την Αμερική που «ξαναγίνεται μεγάλη», για μια χώρα που «επί των ημερών του άρχισε πάλι να ακμάζει», για την ανάγκη «σεβασμού» από τους αντιπάλους και για «ιστορικές συμφωνίες» που μόνο ο ίδιος μπορεί να πετύχει.
Το πρόβλημα είναι ότι οι πραγματικά αδιαμφισβήτητες αυτοκρατορίες σπάνια μιλούν έτσι.
Δεν εξηγούν διαρκώς το μεγαλείο τους.
Το θεωρούν αυτονόητο.
Και κάπου εκεί αρχίζει να αποκτά βαθύτερη «επικινδυνότητα» ο Θουκυδίδης.
Η περίφημη φράση του για την άνοδο της Αθήνας και τον φόβο που προκάλεσε στη Σπάρτη δεν αφορούσε απλώς στρατούς ή συμμαχίες. Αφορούσε την ψυχολογία της ισχύος. Τη στιγμή όπου μια ηγεμονία αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι ο κόσμος μπορεί να συνεχίσει και χωρίς αυτήν.
Και αυτό συνδέεται με τον παραπάνω συλλογισμό:
ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει την πραγματικότητα.
Για περίπου τρεις δεκαετίες μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Δύση δεν κυριάρχησε μόνο οικονομικά ή στρατιωτικά. Κυριάρχησε και εννοιολογικά.
Οι βασικοί «δείκτες δημοκρατίας», οι αξιολογήσεις θεσμών, οι περισσότερες διεθνείς κατατάξεις, η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία, τα think tanks, τα datasets και η παγκόσμια ψηφιακή ροή πληροφορίας διαμορφώθηκαν κυρίως μέσα σε ένα αγγλοκεντρικό και δυτικοκεντρικό οικοσύστημα γνώσης.
«Freedom House, Economist Intelligence Unit, V-Dem Institute· αγγλόφωνα δεδομένα, μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και ένας ολόκληρος μηχανισμός παραγωγής γνώσης που οργανώθηκε γύρω από τη δυτική πληροφοριακή κυριαρχία.»
Οργανισμοί και μηχανισμοί που χρησιμοποιούνται ευρέως από πανεπιστήμια, media, διεθνείς οργανισμούς και ερευνητικά δίκτυα ως βασικά εργαλεία αξιολόγησης της δημοκρατίας και της θεσμικής λειτουργίας κρατών.
Το αγγλόφωνο οικοσύστημα έγινε κυρίαρχο κυρίως επειδή οι περισσότερες διεθνείς δημοσιεύσεις γίνονται στα αγγλικά, τα μεγάλα πανεπιστήμια και ερευνητικά δίκτυα λειτουργούν σε αυτή τη γλώσσα,
και τα περισσότερα ψηφιακά αρχεία και datasets είναι αγγλόφωνα.
Κοντολογίς, η διεθνής ακαδημαϊκή και ψηφιακή κυκλοφορία γνώσης οργανώθηκε σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τα αγγλικά, περιορίζοντας συχνά την πρόσβαση ή τη συστηματική ενσωμάτωση μη αγγλόφωνων πηγών.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι άλλες οπτικές δεν υπάρχουν ή ότι η συζήτηση τελειώνει εκεί.
Για σοβαρή ανάλυση και γνώση είναι πάντα χρήσιμο να εξετάζει κανείς διαφορετικές γλώσσες,
διαφορετικά ακαδημαϊκά περιβάλλοντα, και διαφορετικές πολιτισμικές προσεγγίσεις.
Με άλλα λόγια, η αγγλοκεντρική δομή της παγκόσμιας γνώσης αποτελεί πραγματικό ζήτημα που συζητείται όλο και περισσότερο στη διεθνή βιβλιογραφία.
Βέβαια, η δυτική κυριαρχία δεν είναι τυχαία. Διαθέτει μακρές σειρές δεδομένων, διαφανείς μεθοδολογίες και ισχυρή ακαδημαϊκή επιρροή. Όμως ακριβώς αυτή η επιρροή είναι που αρχίζει πλέον να αμφισβητείται από ανερχόμενες δυνάμεις όπως η Κίνα.
Το Πεκίνο δεν επιχειρεί απλώς να αυξήσει την οικονομική ή στρατιωτική του ισχύ. Προσπαθεί να αμφισβητήσει το μονοπώλιο της Δύσης στον ορισμό βασικών πολιτικών και ηθικών εννοιών.
Τι είναι δημοκρατία;
Τι είναι νομιμότητα;
Τι σημαίνει διεθνής τάξη;
Ποιος αποφασίζει ποιο κράτος θεωρείται «ελεύθερο» και ποιο όχι;
Η κινεζική απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα αποκτά όλο και πιο σαφή μορφή.
Μέσω οργανισμών όπως η Chinese Academy of Social Sciences και μέσα από την έννοια της “whole-process people’s democracy”, το Πεκίνο προωθεί μια διαφορετική αντίληψη πολιτικής νομιμοποίησης: λιγότερη έμφαση στον δυτικού τύπου πλουραλισμό και μεγαλύτερη έμφαση στη σταθερότητα, στην οικονομική ανάπτυξη, στην κρατική συνέχεια και στην κοινωνική συνοχή.
Η ίδια λογική επεκτείνεται και στη διεθνή τάξη.
Πολλές χώρες ή think tanks εκτός Δύσης έχουν διαφορετική προσέγγιση για το τι σημαίνει «δημοκρατία». Στη Ρωσία ή σε άλλα πολιτικά περιβάλλοντα, οι αναλύσεις δίνουν συχνά μεγαλύτερο βάρος στην κρατική σταθερότητα, στην οικονομική ανάπτυξη και στη συνοχή της κοινωνίας.
Η Κίνα εμφανίζεται πλέον ως υπερασπιστής ενός «πολυπολικού κόσμου», όπου καμία δύναμη δεν μπορεί να επιβάλει μονομερώς τους κανόνες.
Σε αυτό το πλαίσιο ενισχύει παράλληλες δομές επιρροής:
τους BRICS,
τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης,
την Belt and Road Initiative.
Όχι απαραίτητα για να καταστρέψει το υπάρχον σύστημα, αλλά για να δημιουργήσει ένα δεύτερο operating system δίπλα του.
Ο Xi δεν χρειάζεται να απειλεί συνεχώς.
Η ίδια η άνοδος της Κίνας λειτουργεί ως μήνυμα.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο «άβολο» σημείο για την Ουάσιγκτον.
Η μεγαλύτερη δύναμη του Πεκίνου σήμερα δεν είναι μόνο τα εργοστάσια, τα chips ή ο στρατός.
Είναι ότι αρχίζει να πείθει πως η ιστορία μπορεί να συνεχιστεί και μετά την αμερικανική μονοκρατορία.
Για πρώτη φορά μετά το 1991, η σύγκρουση δεν αφορά μόνο στρατιωτική ισχύ ή οικονομικό ανταγωνισμό. Αφορά την ίδια τη δομή παραγωγής γνώσης.
Αυτό ακριβώς το πλαίσιο αμφισβητεί σήμερα η Κίνα.
Εδώ και δεκαετίες, στη φιλοσοφία της επιστήμης, στην Κοινωνιολογία της Γνώσης και στα media studies, το ερώτημα «ποιος παράγει τη γνώση και με ποιο πλαίσιο» αποτελεί θεμελιώδες ζήτημα της σύγχρονης κριτικής σκέψης.
Όμως σήμερα αποκτά ιδιαίτερο γεωπολιτικό βάρος.
Γιατί η σύγκρουση ΗΠΑ–Κίνας μετατρέπεται σταδιακά σε σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τον κόσμο:
της φιλελεύθερης δυτικής καθολικότητας και μιας νέας πολυπολικής αφήγησης που υποστηρίζει ότι καμία δύναμη δεν έχει πλέον το αποκλειστικό δικαίωμα να ορίζει τις έννοιες.
Γι’ αυτό και η ψυχρή στάση του Xi απέναντι στον σχεδόν υπερβολικά θερμό Trump έχει τόσο μεγάλο συμβολισμό.
Ο Trump επενδύει στην προσωπική σχέση, στη ρητορική του μεγαλείου και στην ιδέα της αμερικανικής αναγέννησης. Κι ενώ ξεκίνησε πολιτικά ως ο άνθρωπος που θα «γονάτιζε» την Κίνα — με δασμούς, εμπορικό πόλεμο, decoupling και anti-China κορώνες τύπου “they are ripping us off” — σήμερα εμφανίζεται, έχοντας δίπλα του σχεδόν ολόκληρη τη Silicon Valley, να αναζητά συμφωνίες, σταθερότητα, επενδύσεις και μια “great relationship with Xi”.
Την ίδια στιγμή, το Πεκίνο δεν δείχνει ιδιαίτερη συναισθηματική ανάγκη να ανταποδώσει το θέαμα.
Το Πεκίνο επενδύει στον χρόνο.
Και αρχίζει να πιστεύει πως η ιστορία έχει ήδη πάρει τον δρόμο της.
