AI, viral βίντεο και η νέα αρχιτεκτονική της προπαγάνδας
Σε κάθε πόλεμο η πληροφορία ήταν πάντα όπλο. Στον 20ό αιώνα το ραδιόφωνο, οι εφημερίδες και αργότερα η τηλεόραση αποτέλεσαν τα βασικά πεδία αυτής της σύγκρουσης. Στον 21ο αιώνα όμως το πεδίο της μάχης έχει επεκταθεί πολύ πέρα από τα σύνορα των κρατών και τα μέτωπα των στρατών. Βρίσκεται πλέον μέσα στις οθόνες των κινητών τηλεφώνων, στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και στις αλγοριθμικές ροές εικόνων που καταναλώνουν καθημερινά δισεκατομμύρια άνθρωποι.
Οι συγκρούσεις των τελευταίων ετών –από τη Συρία και την Ουκρανία έως τη Γάζα και την ευρύτερη Μέση Ανατολή– αποκάλυψαν μια νέα πραγματικότητα: η εικόνα του πολέμου δεν μεταδίδεται πλέον μόνο από δημοσιογράφους ή στρατιωτικούς ανταποκριτές. Παράγεται, αναπαράγεται και μετασχηματίζεται από εκατομμύρια χρήστες του διαδικτύου, από αυτοματοποιημένα δίκτυα λογαριασμών και, increasingly, από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η παραπληροφόρηση δεν έχει μία μορφή αλλά πολλές. Στην πράξη, η σύγχρονη «στρέβλωση της εικόνας» λειτουργεί σε τρία βασικά επίπεδα.
Η κρίση της αλήθειας στον σύγχρονο κόσμο της πληροφορίας δεν εξαντλείται στα fake videos, στα AI-generated πλάνα ή στα παραπλανητικά viral clips. Υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο, πιο σύνθετο και πιο πολιτικό: το πώς τα μεγάλα ΜΜΕ οργανώνουν διαφορετικές εκδοχές της ίδιας πραγματικότητας.
Ο ίδιος βομβαρδισμός, η ίδια απώλεια, το ίδιο στρατιωτικό πλήγμα δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα για ένα αμερικανικό δίκτυο, για ένα ρωσικό μέσο, για ένα κινεζικό κανάλι ή για μια ευρωπαϊκή εφημερίδα. Εκεί δεν αλλάζει μόνο η πληροφορία. Αλλάζει το πλαίσιο, το λεξιλόγιο, η ιεράρχηση, η γεωπολιτική γωνία.
Αυτό είναι το επόμενο ερώτημα που αξίζει να τεθεί: όταν όλες οι πλευρές μιλούν για «ενημέρωση», ποιος αφηγείται πραγματικά το ¨γεγονός” και με ποιους όρους
Το πρώτο είναι η user-generated παραπληροφόρηση. Πρόκειται για το πιο ορατό και ταυτόχρονα το πιο εύκολο να εντοπιστεί επίπεδο. Στα κοινωνικά δίκτυα –TikTok, X, Telegram και άλλες πλατφόρμες– κυκλοφορούν συχνά βίντεο που παρουσιάζονται ως σκηνές από πολεμικές επιχειρήσεις, ενώ στην πραγματικότητα προέρχονται από άλλες συγκρούσεις ή από εντελώς διαφορετικά γεγονότα. Σε αρκετές περιπτώσεις πρόκειται για παλαιότερα πλάνα που επανεμφανίζονται εκτός πλαισίου, ενώ άλλες φορές χρησιμοποιούνται αποσπάσματα από στρατιωτικά videogames όπως το Arma 3, τα οποία χάρη στον υψηλό βαθμό ρεαλισμού των γραφικών μπορούν να μοιάζουν πειστικά σε έναν θεατή που δεν γνωρίζει την προέλευσή τους.
Το πρακτορείο Reuters, αλλά και ερευνητικές ομάδες όπως το Bellingcat, έχουν καταγράψει επανειλημμένα τέτοιες περιπτώσεις. Σε περιόδους έντονης στρατιωτικής δραστηριότητας, βίντεο από παλαιότερες συγκρούσεις ή από ασκήσεις στρατών επανεμφανίζονται ως δήθεν νέα γεγονότα, συγκεντρώνοντας εκατομμύρια προβολές πριν ακόμη υπάρξει οποιαδήποτε επαλήθευση.
Το δεύτερο επίπεδο είναι πιο σύνθετο και λιγότερο ορατό: τα λεγόμενα ημιεπίσημα δίκτυα προπαγάνδας. Πρόκειται για λογαριασμούς ή ομάδες που δεν εμφανίζονται ως κρατικοί, αλλά λειτουργούν συχνά με τρόπο που ενισχύει συγκεκριμένες αφηγήσεις. Σε αυτά τα δίκτυα περιλαμβάνονται influencer accounts, λογαριασμοί που παρουσιάζονται ως «πολίτες μάρτυρες» ή «ανεξάρτητοι αναλυτές», αλλά και δίκτυα συντονισμένης αναπαραγωγής περιεχομένου που λειτουργούν μέσω bot networks ή coordinated amplification.
Η λειτουργία αυτών των δικτύων είναι σχετικά απλή αλλά αποτελεσματική: ένα βίντεο ή μια εικόνα εμφανίζεται αρχικά από έναν λογαριασμό που φαίνεται αξιόπιστος και στη συνέχεια αναπαράγεται μαζικά από δεκάδες ή εκατοντάδες άλλους λογαριασμούς. Μέσα σε λίγες ώρες μπορεί να έχει ήδη διαδοθεί τόσο ευρέως ώστε η αρχική του προέλευση να είναι δύσκολο να εντοπιστεί.
Το υλικό αυτό συχνά εμφανίζεται στα μέσα ενημέρωσης ως «verified military footage». Ωστόσο, ακόμη και όταν είναι αυθεντικό, δεν παύει να αποτελεί μέρος μιας προσεκτικά κατασκευασμένης αφήγησης. Ο θεατής βλέπει συγκεκριμένες εικόνες –αλλά όχι ολόκληρη την πραγματικότητα του πολέμου.
Παρά το γεγονός ότι αυτή η διάσταση είναι γνωστή στους ειδικούς της επικοινωνίας και της στρατηγικής πληροφόρησης, τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης σπάνια την εξετάζουν σε βάθος. Υπάρχουν αρκετοί λόγοι για αυτό.
Πρώτον, η λεγόμενη access journalism: οι δημοσιογράφοι που καλύπτουν πολεμικές συγκρούσεις εξαρτώνται συχνά από την πρόσβαση που τους παρέχουν οι στρατοί και οι κυβερνήσεις. Η αμφισβήτηση της επίσημης αφήγησης μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό αυτής της πρόσβασης.
Δεύτερον, υπάρχει το νομικό ρίσκο. Η κατηγορία ότι ένα κράτος παράγει ή διαδίδει προπαγανδιστικό υλικό απαιτεί ισχυρά τεκμήρια και λεπτομερή τεκμηρίωση. Τρίτον, σε γεωπολιτικά ευαίσθητες συγκρούσεις η πολιτική πίεση μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για τέτοιες αναλύσεις.
Το τρίτο και πιο σημαντικό επίπεδο αφορά την ίδια τη διαχείριση της αφήγησης από τα κράτη. Σε κάθε πόλεμο, οι κυβερνήσεις και οι στρατοί προσπαθούν να ελέγξουν το πώς παρουσιάζεται η σύγκρουση στο κοινό. Αυτό περιλαμβάνει την επιλογή συγκεκριμένων πλάνων, την παραγωγή στρατιωτικών βίντεο με επεξεργασμένα στιγμιότυπα, τη δημοσίευση επιλεγμένων σκηνών από επιχειρήσεις ή ακόμη και τη δημιουργία σκηνοθετημένων εικόνων που λειτουργούν ως μέρος ψυχολογικών επιχειρήσεων (PSYOPS).
Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο πολυπλοκότητας σε αυτό το ήδη σύνθετο περιβάλλον. Σύμφωνα με μελέτες που έχουν δημοσιευθεί από το MIT Technology Review και το Center for Security and Emerging Technology, τα σύγχρονα generative μοντέλα εικόνας και βίντεο μπορούν πλέον να δημιουργούν πειστικές σκηνές πολεμικών γεγονότων μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ριζικά τη σχέση της εικόνας με την πραγματικότητα.
Για περισσότερο από έναν αιώνα, το φωτογραφικό και το κινηματογραφικό υλικό θεωρούνταν μια μορφή τεκμηρίου. Η κάμερα λειτουργούσε ως μάρτυρας ενός γεγονότος. Σήμερα, όμως, η εικόνα μπορεί να δημιουργηθεί εξ ολοκλήρου από έναν αλγόριθμο.
Παράλληλα, οι ίδιες οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν την ταχύτητα διάδοσης αυτών των εικόνων. Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών δίνουν προτεραιότητα στο περιεχόμενο που προκαλεί έντονη συναισθηματική αντίδραση: φόβο, οργή, σοκ. Ένα βίντεο με εκρήξεις, φωτιές ή δραματική αφήγηση έχει πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να γίνει viral από ένα πιο ψύχραιμο ή αναλυτικό περιεχόμενο.
Η εικόνα δεν έχει πάψει να είναι ισχυρό μέσο μαρτυρίας. Ωστόσο, η εποχή όπου μπορούσε να θεωρείται από μόνη της απόδειξη φαίνεται να πλησιάζει στο τέλος της. Για τη δημοσιογραφία, η πρόκληση είναι πλέον διπλή: να αποκαλύπτει την παραπληροφόρηση, αλλά ταυτόχρονα να διατηρεί την εμπιστοσύνη στην πραγματική, επαληθευμένη εικόνα.
Αυτή η δυναμική οδηγεί σε ένα φαινόμενο που οι αναλυτές πληροφοριακών επιχειρήσεων περιγράφουν ως information flooding. Δεν είναι απαραίτητο όλες οι εικόνες που κυκλοφορούν να είναι ψευδείς. Αρκεί να υπάρχει τόσο μεγάλη ποσότητα οπτικού υλικού ώστε να γίνεται δύσκολη η διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό και στο κατασκευασμένο. Η πλημμύρα εικόνων δημιουργεί σύγχυση και μειώνει την εμπιστοσύνη του κοινού στην ίδια την έννοια της τεκμηριωμένης πληροφορίας.
Η επαλήθευση ενός πολεμικού βίντεο απαιτεί πλέον μια σειρά από εξειδικευμένες μεθόδους. Οι ομάδες OSINT (Open Source Intelligence) χρησιμοποιούν γεωεντοπισμό εικόνων, ανάλυση σκιών και γεωγραφικών χαρακτηριστικών, σύγκριση με δορυφορικά δεδομένα και εξέταση μεταδεδομένων για να επιβεβαιώσουν την προέλευση ενός βίντεο. Οργανισμοί όπως το Bellingcat έχουν αναπτύξει τεχνικές που επιτρέπουν την ταυτοποίηση τοποθεσιών ή γεγονότων ακόμη και από μικρές λεπτομέρειες στο φόντο μιας εικόνας.
Παράλληλα, εταιρείες τεχνολογίας προσπαθούν να αναπτύξουν εργαλεία ανίχνευσης περιεχομένου που δημιουργείται από τεχνητή νοημοσύνη. Ένα παράδειγμα είναι το SynthID της Google, ένα σύστημα ψηφιακής υδατογράφησης που ενσωματώνει αόρατα σημάδια σε εικόνες που δημιουργούνται από συγκεκριμένα μοντέλα. Ωστόσο, η χρήση τέτοιων εργαλείων δεν είναι καθολική και σε πολλές περιπτώσεις τα υδατογραφήματα μπορούν να χαθούν μετά από επεξεργασία της εικόνας.
Το αποτέλεσμα είναι ότι το κοινό καλείται να αξιολογήσει μια τεράστια ποσότητα οπτικού υλικού χωρίς να διαθέτει τα εργαλεία ή τον χρόνο για να επαληθεύσει την προέλευσή του. Στο timeline των κοινωνικών δικτύων συνυπάρχουν πραγματικά πλάνα από το πεδίο της μάχης, επεξεργασμένα αποσπάσματα που έχουν αποκοπεί από το αρχικό τους πλαίσιο και πλήρως συνθετικές εικόνες που δημιουργήθηκαν από αλγορίθμους.
Η εικόνα δεν έχει πάψει να είναι ισχυρό μέσο μαρτυρίας. Ωστόσο, η εποχή όπου μπορούσε να θεωρείται από μόνη της απόδειξη φαίνεται να πλησιάζει στο τέλος της. Για τη δημοσιογραφία, η πρόκληση είναι πλέον διπλή: να αποκαλύπτει την παραπληροφόρηση, αλλά ταυτόχρονα να διατηρεί την εμπιστοσύνη στην πραγματική, επαληθευμένη εικόνα.
Στον σύγχρονο πόλεμο, η μάχη για την αλήθεια δεν δίνεται μόνο στα πεδία των συγκρούσεων. Δίνεται και μέσα στις εικόνες που βλέπουμε καθημερινά στις οθόνες μας.
Πηγές:
https://www.bellingcat.com/resources/2021/11/01/a-beginners-guide-to-social-media-verification/
https://euvsdisinfo.eu/how-russia-uses-ai-to-dehumanise-ukrainians/
https://en.wikipedia.org/wiki/Misinformation_in_the_Gaza_war
https://arxiv.org/html/2506.10421v1
