Τις τρείς τελευταίες δεκαετίες παρατηρήθηκε μια έντονα εξωστρεφής διάθεση οπτικοποίησης γύρω από τον έρωτα και την επιθυμία. Πάει να πεί πως μεγάλωσε μια γενιά που έχει δει περισσότερα σώματα από οποιαδήποτε άλλη εποχή, αλλά, τελικά, φαίνεται να επιθυμεί λιγότερο. Μέσα σε καιρούς θορύβου, υπερέκθεσης και διαρκούς οπτικής κατανάλωσης, η επιθυμία μοιάζει να επιστρέφει σε μια πιο ήσυχη, πιο εσωτερική μορφή. Και αυτό δεν είναι σύμπτωμα αλλά πολιτισμικό σήμα: μια κοινωνία που κουράστηκε να ποζάρει και αρχίζει να αναζητά ξανά το αληθινό βάθος των σχέσεων.
Υπάρχει κάτι σχεδόν ειρωνικό στο να μιλά κανείς για «σεξουαλική ύφεση» σε μια εποχή που το σώμα βρίσκεται παντού. Από την οθόνη του κινητού μέχρι τη διαφήμιση για ασφαλιστικά προγράμματα, από το προφίλ γνωριμιών μέχρι το timeline της πολιτικής συζήτησης, η εικόνα του σώματος έχει γίνει πανίσχυρη, πανταχού παρούσα, αναπόδραστη. Κι όμως, κάτω από αυτή την επιφάνεια της διαρκούς διαθεσιμότητας, κάτι μέσα στον μηχανισμό της επιθυμίας έχει αρχίσει να σωπαίνει. Δεν είναι μια απλή αλλαγή συνηθειών· είναι μια βαθύτερη μετατόπιση στον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη γειτνίαση, το βλέμμα, την αφή.
Η Jia Tolentino, σε παλαιότερο άρθρο της στον New Yorker, έχει μιλήσει για τη γενιά που κάνει λιγότερο σεξ. Πίσω από τον αριθμό, εκεί όπου η στατιστική δεν μπορεί να κοιτάξει, υπάρχει μια ιστορία πολιτισμικής κόπωσης. Η επιθυμία, για να υπάρξει, χρειάζεται χώρο, σιωπή, απουσία. Κι όμως, σήμερα ζούμε μέσα σ’ έναν θόρυβο εικόνων, σε έναν ωκεανό διαρκούς αυτοπαρουσίασης όπου ακόμη και η σιωπή πρέπει να εξηγηθεί, να δικαιολογηθεί, να ποσταριστεί. Η ίδια η απουσία, που κάποτε ήταν υπόσχεση, μοιάζει σήμερα με τεχνικό σφάλμα.
Όμως όσο κι αν υπάρχει ένα μεγάλο κομμάτι που παραμένει δέσμιο αυτής της υπερέκθεσης, στη νεότερη γενιά διαμορφώνεται πλέον ένα εξίσου αξιοπρόσεκτο ρεύμα: άνθρωποι που αρχίζουν να κρατούν κάτι για τον εαυτό τους. Να αποσύρουν μικρά, ιδιωτικά κομμάτια της ζωής τους από το συνεχές της δημόσιας θέασης. Μια ήσυχη αντίσταση που μοιάζει να λέει πως η επιθυμία δεν χρειάζεται αποδείξεις, αλλά χώρο. Ότι το αληθινό βάθος δεν βρίσκεται στο «φαίνομαι», αλλά στο «μπορώ να μην φανώ».
Στον κόσμο των εφαρμογών γνωριμιών, του swipe right και της άμεσης πρόσβασης, το απρόβλεπτο έχει εκλείψει. Η έκπληξη — εκείνο το στιγμιαίο ρήγμα απ’ όπου περνούσε ο πόθος — έχει καλυφθεί από την ασφάλεια της προεπισκόπησης. Βλέπεις το πρόσωπο, την περιγραφή, την πρόθεση· δεν χρειάζεται να ρισκάρεις τίποτα. Η συνάντηση μετατρέπεται σε επιλογή, και η επιλογή, όταν γίνεται εύκολη, παύει να είναι επιλογή.
Κάποτε ο έρωτας συνδεόταν με μια σταδιακή, σχεδόν τελετουργική αποκάλυψη. Τώρα η αποκάλυψη είναι δεδομένη από την αρχή. Δεν υπάρχει τίποτα να ανακαλύψεις γιατί τα πάντα είναι ήδη αναρτημένα, διαθέσιμα, φιλτραρισμένα. Κάθε πρόσωπο έχει μάθει να στέκεται μπροστά σε έναν αόρατο φακό· να φωτίζεται με τον τρόπο που θα ενισχύσει την εκδοχή του εαυτού που προορίζεται προς κατανάλωση. Το αποτέλεσμα είναι ένας πολιτισμός όπου το “φαίνομαι” έχει αντικαταστήσει το “είμαι”.
Όσο πιο πολύ μιλάμε για τη σεξουαλικότητα, τόσο πιο λίγο τη βιώνουμε. Όσο πιο πολύ διαφημίζουμε την απελευθέρωση, τόσο πιο πολύ εγκλωβιζόμαστε στην ανάγκη να την αποδείξουμε. Η ελευθερία έχει γίνει νέα υποχρέωση: πρέπει να είσαι ανοιχτός, πρόθυμος, τολμηρός, θελκτικός. Και κάπου ανάμεσα σ’ αυτές τις υποχρεώσεις, η φυσικότητα εξαφανίζεται.
Αυτό που συχνά ονομάζεται “σεξουαλική ύφεση” μπορεί να είναι μια μορφή άρνησης. Μια σιωπηρή επανάσταση απέναντι στη βιομηχανία της επιθυμίας που μετατρέπει το σώμα σε προϊόν και την έκφραση σε performance. Οι νέοι ίσως να αποσύρονται όχι από την επιθυμία, αλλά από την υπερπαραγωγή της. Ίσως να αρνούνται να είναι μονίμως διαθέσιμοι, να παίζουν έναν ρόλο που έχει ήδη γραφτεί για λογαριασμό τους.
Η αλήθεια είναι ότι η επιθυμία δεν εξαφανίζεται· μεταμορφώνεται. Από την ένωση περνά στη θέαση, από την πράξη στην αφήγηση, από την παρουσία στην αναπαράσταση. Η σεξουαλική εικόνα καταλαμβάνει όλο τον χώρο της φαντασίας και τελικά τη στραγγίζει. Ο πόθος χάνει την πολυτέλεια του άγνωστου. Δεν χρειάζεται να ψάξεις το σώμα του άλλου· το έχεις ήδη δει από κάθε πιθανή γωνία, σε κάθε φίλτρο. Και όσο πιο πολύ βλέπεις, τόσο λιγότερο φαντάζεσαι.
Η γενιά της οθόνης γνωρίζει καλύτερα απ’ όλους πώς να σκηνοθετεί. Μα γι’ αυτό ακριβώς δυσκολεύεται να ζήσει κάτι που δεν σκηνοθετείται. Ένα φιλί χωρίς κάμερα, μια νύχτα χωρίς μαρτυρία, μια σχέση που δεν αποτυπώνεται σε stories μοιάζουν σχεδόν παράλογες. Έτσι η επιθυμία παραμένει εγκλωβισμένη ανάμεσα στο βλέμμα του εαυτού και το βλέμμα του κοινού. Και κάπου εκεί γεννιέται η κόπωση.
Γιατί ο πόθος, για να υπάρξει, χρειάζεται να μείνει εκτός κάδρου. Χρειάζεται χώρο για σιωπή, για αβεβαιότητα, για εκείνη τη μικρή δόνηση που δεν έχει εξήγηση. Όταν όλα γίνονται προβλέψιμα, η φαντασία σταματά.
Ίσως λοιπόν αυτή η «ύφεση» να είναι στην πραγματικότητα ένα είδος ψυχικής άμυνας. Ένα συλλογικό ένστικτο που λέει: φτάνει με τις εικόνες, φτάνει με την έκθεση. Ας επιστρέψουμε για λίγο στη σκιά, ας αφήσουμε κάτι να μην ειπωθεί, κάτι να μη φωτογραφηθεί. Γιατί εκεί, μέσα στη σιωπή, υπάρχει ακόμη η πιθανότητα της ανακάλυψης.
Η σεξουαλική ύφεση δεν είναι κρίση επιθυμίας αλλά κρίση υπερπληροφόρησης. Είναι η προσπάθεια της επιθυμίας να ξαναγίνει αληθινή: να ξαναβρεί το δέρμα, τον χρόνο του βλέμματος, την αμηχανία, τη στιγμή που δεν ποστάρεται. Σε μια εποχή όπου όλα θέλουν να φαίνονται, ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία να είναι ό,τι επιλέγουμε να κρατήσουμε αθέατο.
