Από το «φιλελεύθερο μοντέλο» στη συνταγματικοποίηση των ορίων της λογοδοσίας.
Η Δύση, για πολλές δεκαετίες μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, πίστεψε — ή τουλάχιστον ισχυριζόταν ότι πιστεύει — πως είχε βρει το τελικό πολιτικό μοντέλο της Ιστορίας.
Κοινοβούλιο.
Εκλογές.
Ανεξάρτητη Δικαιοσύνη.
Ελευθερία Τύπου.
Checks and balances.
Συνταγματική κανονικότητα.
Το επικοινωνιακό μοντέλο ήταν απλό — και παραμένει μέχρι σήμερα ο πυρήνας κάθε κυβερνητικού μηχανισμού νομιμοποίησης: οι δημοκρατίες μπορεί να έχουν ατέλειες, αλλά διαθέτουν μηχανισμούς αυτοδιόρθωσης. Οι κρίσεις θα περνούν, οι θεσμοί θα αντέχουν και η κοινωνία θα επιστρέφει πάντοτε σε μια νέα ισορροπία
Σήμερα, αυτό το πλαίσιο μοιάζει να τρίζει από μέσα. Η ίδια η δημοκρατική διαδικασία αρχίζει να μετατρέπεται σε μηχανισμό διαχείρισης κοινωνιών που φοβούνται, πολώνονται και σταδιακά χάνουν όλο και περισσότερο την εμπιστοσύνη τους στους ίδιους τους θεσμούς που υποτίθεται ότι τις εκπροσωπούν.
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αυτή τη φορά το “σήμα κινδύνου” δεν έρχεται από περιθωριακές φωνές ή αντισυστημικά φυλλάδια. Έρχεται από το ίδιο το mainstream δυτικό σύστημα λόγου.
Όταν ο The New Yorker — ένα από τα πιο εμβληματικά έντυπα της αμερικανικής liberal παράδοσης — αρχίζει να ασκεί κριτική στον διαχρονικά στενότερο σύμμαχο των ΗΠΑ χρησιμοποιώντας όρους όπως:
“authoritarianism” (αυταρχισμός),
“delegitimizing institutions” (απονομιμοποίηση θεσμών),
“politicized police” (πολιτικοποιημένη αστυνομία),
“erosion of democracy” (διάβρωση της δημοκρατίας),
τότε κάτι βαθύτερο φαίνεται να μεταβάλλεται στο ίδιο το πολιτικό λεξιλόγιο της εποχής.
Η περίπτωση του Ισραήλ λειτουργεί σχεδόν ως εργαστήριο αυτής της μετάβασης.
Η κυβέρνηση Netanyahu κατηγορείται όχι απλώς για σκληρές πολιτικές επιλογές, αλλά για προσπάθεια αναδιάρθρωσης της ίδιας της αρχιτεκτονικής του κράτους:
— πίεση στη Δικαιοσύνη,
— πολιτικοποίηση της αστυνομίας,
— αμφισβήτηση θεσμικών αντίβαρων,
— διαρκής επίκληση της “εθνικής ασφάλειας”,
— και σταδιακή απονομιμοποίηση όσων παρουσιάζονται ως εσωτερικός εχθρός.
Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι ότι η δημοκρατία δεν καταργείται. Ούτε καν διανοείται να το ψελλίσει κάποιος!
Οι εκλογές συνεχίζουν να γίνονται, τα δικαστήρια υπάρχουν, το κοινοβούλιο λειτουργεί, τα media μιλούν καθημερινά για “δημοκρατία”.
Και όμως, ένα αυξανόμενο κομμάτι της κοινωνίας νιώθει ότι η πραγματική επιρροή του πάνω στο σύστημα μειώνεται.
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο σημαντική πολιτική μετάλλαξη του 21ου αιώνα:
η μετάβαση από τη φιλελεύθερη δημοκρατία
στη διαχειριζόμενη δημοκρατική νομιμότητα.
Δεν πρόκειται για κατάργηση της διαδικασίας. Πρόκειται για σταδιακή συνταγματικοποίηση της εξαίρεσης.
Η καταστολή πλέον δεν χρειάζεται πάντα να εμφανίζεται ως ωμή βία. Δεν χρειάζεται δημόσιες εκτελέσεις ή μαζικές εξαφανίσεις για να λειτουργήσει.
Μπορεί να λειτουργεί:
— μέσω ψηφιακής επιτήρησης,
— reputational destruction, (συστηματική δημόσια αποδόμηση προσώπων και αξιοπιστίας).
— οικονομικής εξάρτησης,
— αλγοριθμικής ορατότητας ή αορατότητας,
— αστυνομικής “διαχείρισης”,
— μόνιμης κατάστασης έκτακτης ανάγκης,
— ή διαρκούς επίκλησης της ασφάλειας.
Και όλα αυτά με πλήρως συνταγματική γλώσσα.
Εκεί, λοιπόν, βρίσκεται το παράδοξο της μεταμοντέρνας δυτικής δημοκρατίας:
η καταστολή δεν εμφανίζεται ως άρνηση της δημοκρατίας,
αλλά ως μηχανισμός προστασίας της.
Και αυτό δεν αφορά μόνο το Ισραήλ — όσο κι αν η ισραηλινή περίπτωση λειτουργεί σήμερα ως το πιο ορατό και ακραίο παράδειγμα. Ένα κράτος που, μέσα από ανατριχιαστικά βίντεο ισχύος, επιδείξεις στρατιωτικής κυριαρχίας και δημόσιες επιχειρήσεις ψυχολογικής αποτροπής, επιχειρεί να υπενθυμίσει — τόσο προς το εξωτερικό όσο και προς το εσωτερικό του — ότι ακόμη και άοπλοι αντίπαλοι μπορούν να θεωρηθούν «υπαρξιακή απειλή», εφόσον απειλούν το επικοινωνιακό και πολιτικό αφήγημα της ασφάλειας.
Η ίδια η έννοια της “ασφάλειας” γίνεται το νέο υπερ-σύνταγμα. έναν μηχανισμό που δεν περιορίζεται απλώς στην προστασία του κράτους, αλλά αποκτά τη δυνατότητα να υπερβαίνει, να αναστέλλει ή να επαναορίζει τα ίδια τα όρια της δημοκρατικής λογοδοσίας.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται — σε διαφορετική ένταση και μορφή — στις ΗΠΑ μετά το 2020, στην Ουγγαρία, στην Πολωνία, στην Τουρκία, ακόμη και σε τμήματα της δυτικής Ευρώπης:
— erosion of trust, (διάβρωση της εμπιστοσύνης),
— θεσμική κόπωση,
— μόνιμη πόλωση,
— αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται αλλού,
— και μετατροπή της πολιτικής σε τεχνοκρατικό management.
Η Ευρώπη εξακολουθεί να “κρατά τα προσχήματα” – και αυτό – αν και δεν λύνει προβλήματα – δεν είναι αμελητέο, για να είμαστε ειλικρινείς.
Το ευρωπαϊκό μοντέλο επενδύει ακόμα σε επιτροπές, στη νομική διαδικασία, στις ανεξάρτητες αρχές, στη γλώσσα των θεσμών, στην τελετουργία της κανονικότητας.
Αυτή η «θεσμική αισθητική» λειτουργεί σαν σταθεροποιητής, κατά κάποιον τρόπο.
Αλλά ταυτόχρονα γεννά και το επικίνδυνο φαινόμενο του γνωστού είδους μιας« γραφειοκρατικής θεατρικής παράστασης»
Η τελετουργία της δημοκρατίας συνεχίζεται, ενώ η κοινωνία νιώθει ολοένα και περισσότερο ότι η πολιτική έχει απομακρυνθεί, η επιρροή του πολίτη περιορίζεται, και η ουσιαστική ισχύς συγκεντρώνεται σε δίκτυα που δύσκολα ελέγχονται δημοκρατικά.
Κάπως έτσι εμφανίζεται αυτό που αρκετοί πολιτικοί επιστήμονες περιγράφουν πλέον ως post-democratic management — μια μορφή μετα-δημοκρατικής διακυβέρνησης όπου οι θεσμοί παραμένουν τυπικά ενεργοί, αλλά η πραγματική στρατηγική εξουσία μεταφέρεται ολοένα και περισσότερο σε:
Δεν μπαίνουμε σε έναν κόσμο χωρίς νόμους. Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου ο ίδιος ο ορισμός της νομιμότητας μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο πολιτικής διαμάχης.
Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η συζήτηση γύρω από την εξεταστική επιτροπή για τις υποκλοπές μετατοπίστηκε αιφνιδίως από το ίδιο το περιεχόμενο της υπόθεσης στο ερώτημα του ποιος ορίζει τα όρια της θεσμικής λογοδοσίας. Η κυβερνητική πλειοψηφία υποστήριξε ότι, λόγω «εθνικής ασφάλειας», απαιτούνται 151 ψήφοι για τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής και όχι 120, όπως προέβλεπε μέχρι σήμερα η αντίληψη της κοινοβουλευτικής μειοψηφίας. ([Kathimerini][1])
— τεχνοκρατικά δίκτυα,
— μηχανισμούς ασφάλειας,
— οικονομικά μπλοκ,
— πλατφόρμες τεχνολογίας,
— και υπερεθνικές δομές διαχείρισης.
Δεν είναι επιστροφή στη φεουδαρχία με μεσαιωνική μορφή.
Είναι κάτι πιο σύνθετο: ένα είδος νεο-φεουδαρχικής δημοκρατίας.
Οι πολίτες συνεχίζουν να ψηφίζουν, αλλά το σύστημα αποκτά όλο και μεγαλύτερη ικανότητα να επιβιώνει ανεξάρτητα από το εκλογικό αποτέλεσμα.
Δηλαδή, οι εκλογές συνεχίζουν να υπάρχουν, οι θεσμοί τυπικά λειτουργούν, αλλά:
— η Δικαιοσύνη πιέζεται
— η αστυνομία πολιτικοποιείται
— οι αντίπαλοι παρουσιάζονται ως “εσωτερικός κίνδυνος”
— οι εκλογικές διαδικασίες απονομιμοποιούνται προκαταβολικά
— και η εξουσία αρχίζει να ταυτίζεται με το ίδιο το κράτος.
Η εξουσία, όσο κι αν φαινομενικά προσωποποιείται πλέον στον ηγέτη — ιδιαίτερα στις πιο ωμές και θεαματικές περιπτώσεις τύπου Trump ή Putin — στην πραγματικότητα λειτουργεί ως δικτυωμένο «σύστημα συμφερόντων», ικανό να επιβιώνει ακόμη και πέρα από το ίδιο το πρόσωπο του ηγέτη.
Στην Κίνα, ο Xi εμφανίζεται ως η προσωποποίηση μιας βαθύτερης κομματικής και πολιτισμικής συνέχειας.
Στην ευρύτερη Δύση, το ίδιο φαινόμενο εκδηλώνεται πιο “μαλακά”, μέσα από οργανωμένα δίκτυα πολιτικής και οικονομικής επιρροής, διαμόρφωση του μιντιακού πεδίου, μηχανισμούς ασφαλείας και επιτήρησης, αλγοριθμικό έλεγχο της πληροφορίας και τη διαρκή επέκταση μιας τεχνοκρατικής γλώσσας διακυβέρνησης.
Το αποτέλεσμα όμως είναι παρόμοιο. Οπότε, ένα αυξανόμενο κομμάτι της κοινωνίας αισθάνεται ότι η δημοκρατία λειτουργεί περισσότερο ως διαδικασία νομιμοποίησης παρά ως πραγματικός μηχανισμός λαϊκής κυριαρχίας.
Εκεί ακριβώς γεννιέται το μεγάλο ψυχολογικό ρήγμα της εποχής.
Γιατί όταν οι πολίτες παύουν να εμπιστεύονται τις εκλογές, τη Δικαιοσύνη, τα media, τους θεσμούς, ή ακόμη και την ίδια την έννοια της “αντικειμενικής αλήθειας”, τότε η δημοκρατία δεν καταρρέει απαραίτητα θεσμικά.
Φθείρεται ψυχολογικά από μέσα.
Αυτό είναι ίσως το πραγματικό νόημα της εποχής των “συνταγματικών κρίσεων”.
Δεν μπαίνουμε σε έναν κόσμο χωρίς νόμους. Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου ο ίδιος ο ορισμός της νομιμότητας μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο πολιτικής διαμάχης.
Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η συζήτηση γύρω από την εξεταστική επιτροπή για τις υποκλοπές μετατοπίστηκε αιφνιδίως από το ίδιο το περιεχόμενο της υπόθεσης στο ερώτημα του ποιος ορίζει τα όρια της θεσμικής λογοδοσίας. Η κυβερνητική πλειοψηφία υποστήριξε ότι, λόγω «εθνικής ασφάλειας», απαιτούνται 151 ψήφοι για τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής και όχι 120, όπως προέβλεπε μέχρι σήμερα η αντίληψη της κοινοβουλευτικής μειοψηφίας.([Kathimerini][1])
Η αντιπολίτευση μίλησε για «θεσμική μεθόδευση» και «πολιτικό πραξικόπημα», ενώ η κυβέρνηση επικαλέστηκε το Σύνταγμα, τον Κανονισμό της Βουλής και την ανάγκη προστασίας ζητημάτων εθνικής άμυνας και ασφάλειας.
Την ίδια στιγμή, συνεχίζεται η συζήτηση γύρω από μια ευρύτερη συνταγματική αναθεώρηση, η οποία παρουσιάζεται από το Μέγαρο Μαξίμου ως «επανεκκίνηση της Ελληνικής Δημοκρατίας», αλλά από τμήματα της αντιπολίτευσης ως προσπάθεια θεσμικής αναδιάταξης των ίδιων των ορίων της πολιτικής αντιπαράθεσης και του ρόλου της αντιπολίτευσης.([CNN]
Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρώην επικεφαλής της ΑΔΑΕ, Χρήστος Ράμμος, μιλά πλέον ανοιχτά για “υποχώρηση των εγγυήσεων του κράτους δικαίου” και για μια περίοδο θεσμικής δοκιμασίας “πρωτοφανούς μετά το ’74”.
Ισως εκεί να βρίσκεται η βαθύτερη μετατόπιση της εποχής:
η πολιτική σύγκρουση δεν αφορά πλέον μόνο την εξουσία,
αλλά και τον ίδιο τον ορισμό του επιτρεπτού ελέγχου πάνω στην εξουσία.
Σε αυτή την περίπτωση, το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η δημοκρατία μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει ως τελετουργία, ενώ την ίδια στιγμή η κοινωνία χάνει σταδιακά την πίστη της πως μπορεί πραγματικά να αλλάξει την πορεία της.
Η πολιτική συμμετοχή λειτουργεί σαν μια “κακοστημένη τελετή” και οι βασικές στρατηγικές αποφάσεις γίνονται όλο και πιο κλειστές, τεχνοκρατικές, δικτυωμένες, υπερεθνικές.
Και τότε ο πολίτης νιώθει ότι, «ψηφίζω… αλλά δεν αλλάζει πραγματικά η κατεύθυνση.»
Σαν φυσιολογική συνέχεια, ανοίγεται χώρος για “σωτήρες”, για “ολετήρες μάγκες, που – δήθεν – τα βάζουν με το σύστημα” – ή για πλήρη κυνισμό/παραίτηση.
Η κοινωνία αρχίζει να μοιάζει με πυραμίδα πρόσβασης και προστασίας, όχι με κοινότητα ισότιμων πολιτών.
Με αυτή την έννοια, οι θεσμοί παραμένουν όρθιοι αλλά το δημοκρατικό φαντασιακό αρχίζει να αδειάζει.
Μήπως αυτό είναι το αληθινό μεταμοντέρνο πραξικόπημα;
Όχι η κατάργηση της δημοκρατίας,
αλλά η αργή μετατροπή της σε σύστημα διαχείρισης φόβου, συναίνεσης και ελεγχόμενης νομιμοποίησης.
