«Η ελευθερία δεν είναι μια φιλοσοφία, ούτε καν μια ιδέα. Είναι ένα κίνημα της συνείδησης που μας οδηγεί σε συγκεκριμένες στιγμές να προσφέρουμε δυο μονοσύλλαβα: Ναι – Όχι».
Οκτάβιο Πας
Το απόσπασμα του Οκτάβιο Πας φωτίζει την ουσία της ελευθερίας: δεν είναι θεωρία, αλλά πράξη. Και η πράξη αυτή γίνεται συχνά υπό το βάρος του φόβου. Τι σημαίνει άραγε να ζούμε σε δημοκρατία όταν η καθημερινότητά μας καθορίζεται από έναν διαρκή φόβο; Όταν η «αγορά του φόβου» λειτουργεί σαν ένα εκβιαστικό δίλλημα που απαιτεί την υποταγή?
Στην Ελλάδα, όπως και διεθνώς, ο πολίτης βομβαρδίζεται από ειδήσεις για εγκληματικότητα, βία, μικροπαραβατικότητα. Ένας ανήλικος τσακώνεται με συμμαθητές; Στήνεται σκηνικό τρόμου για τη «διάλυση των σχολείων». Ένας ψυχικά ασθενής- ή, απλά, ένα τομάρι- σκοτώνει τη σύντροφό του; Επιστρατεύεται το αφήγημα περί γενικευμένης απειλής. Τα ΜΜΕ μεγεθύνουν μεμονωμένα περιστατικά και το Κράτος νομοθετεί «επί τόπου», προσφέροντας αυστηροποιημένες ποινές ή νέες δομές καταστολής.
Η «ασφάλεια» γίνεται το νέο υπέρτατο αγαθό, ενώ η ελευθερία περιορίζεται στο να «εμπιστευτούμε και να τρέξουμε μακριά όταν μας καλέσει η Πολιτεία μέσω του υστερικού 112». Ο φόβος μετατρέπεται σε πολιτικό κεφάλαιο.
Ας ρίξουνε, όμως, μια ματιά στη Διεθνή αλλά και Ελληνική εικόνα κινδύνων.
Αίτιο & Πιθανότητα ζωής:
- Θάνατος από όπλα (ΗΠΑ) / 1 στις 91
- *Θάνατος από αυτοκινητιστικό (ΗΠΑ) / \~1 στις 95
- Θάνατοι από καρδιοαγγειακά (ΗΠΑ) / \~1 στις 6
- *Θάνατοι από καρκίνο (ΗΠΑ) / \~1 στις 7
- ΝCDs(μη μεταδοτικές ασθένειες) παγκοσμίως /\~7 στους 10 θανάτους
- Μόλυνση αέρα /~1 σε 6 θανάτους
- *Θάνατοι σε τροχαία παγκοσμίως / \~17/100.000/έτος |
- Θάνατοι σε βίαια επεισόδια παγκοσμίως / \~6,2/100.000/έτος
👉 Τα δεδομένα είναι ξεκάθαρα: η πιθανότητα να χάσει κάποιος τη ζωή του από εγκληματική βία είναι πολύ μικρότερη από εκείνη που προκύπτει από τροχαία ή ασθένειες. Κι όμως, ο δημόσιος διάλογος επενδύει μονίμως στην εικόνα της εγκληματικότητας.
Ας δούμε τώρα και την Ελλάδα στον καθρέφτη
Αίτιο / Θάνατοι /100.000 /έτος:
- Ανθρωποκτονία / 0,84
- Τροχαίο ατύχημα / 6,2 – 6,5
- Καρδιοαγγειακά & καρκίνος / \~40–50% θνητότητας
Στη χώρα μας, η πιθανότητα να πέσεις θύμα δολοφονίας είναι μία στις 120.000. Ο κίνδυνος να χάσεις τη ζωή σου σε τροχαίο είναι τουλάχιστον «πέντε φορές μεγαλύτερος». Ο πραγματικός εχθρός παραμένει η υγεία μας: καρδιοπάθειες, καρκίνοι, χρόνιες παθήσεις.
Και από εκεί και πέρα αρχίζει να ξετυλίγεται το κουβάρι της «αόρατης βίας». Γιατί πέρα από τους αριθμούς, υπάρχει η βία που δεν καταγράφεται εύκολα:
- Η πείνα και η επισιτιστική ανασφάλεια που αγγίζει εκατοντάδες εκατομμύρια παγκοσμίως.
- Η εργασιακή απαξίωση και επισφάλεια που διαβρώνει την ψυχική υγεία και μειώνει το προσδόκιμο ζωής.
- Η περιβαλλοντική ρύπανση που σκοτώνει αθόρυβα, χωρίς να βγάζει τίτλους ειδήσεων.
Είναι μορφές κοινωνικής βίας που δεν συγκινούν τα δελτία, αλλά αφαιρούν πολύ περισσότερα χρόνια ζωής από μια τυχαία εγκληματική επίθεση.
Γιατί όμως φοβόμαστε περισσότερο τον τυχαίο ληστή παρά την καρδιακή προσβολή;
- Γιατί ο εγκληματίας προσωποποιείται: έχει πρόσωπο, όπλο, δράση.
- Γιατί το ατύχημα «πουλάει» ως εικόνα – η ασθένεια είναι αργή, άχρωμη, «βαρετή».
- Γιατί τα ΜΜΕ και η Πολιτεία έχουν κάθε λόγο να επενδύουν στον τρόμο: πουλάει, ελέγχει, συσπειρώνει.
Η δημοκρατία απαιτεί ενημερωμένους πολίτες, όχι τρομοκρατημένους υπηκόους. Όταν ο φόβος γίνεται εργαλείο διακυβέρνησης, η ελευθερία περιορίζεται στην αποδοχή «προστασίας» από τα πάνω. Η αναγνώριση των πραγματικών κινδύνων – και η απομυθοποίηση των υπερβολικών φόβων – είναι προϋπόθεση για μια κοινωνία που θέλει να ζει ελεύθερα.
Ο Οκτάβιο Πας μιλούσε για το «Ναι» και το «Όχι» της ελευθερίας. Σήμερα, το κρίσιμο «Όχι» είναι απέναντι στη διαρκή χειραγώγηση του φόβου. Και το «Ναι» είναι στη ζωή που απειλείται πολύ περισσότερο από τη φτώχεια, την επισφάλεια, την αρρώστια, τα τροχαία, παρά από τον εγκληματία της γειτονιάς.
Η ελευθερία του πολίτη δεν είναι να τρέχει να κρυφτεί στο πρώτο σφύριγμα του 112. Είναι να ζει σε μια κοινωνία που αναγνωρίζει τους αληθινούς κινδύνους, μοιράζει δίκαια τους πόρους και δεν θυσιάζει την αξιοπρέπεια στον βωμό του θεάματος του φόβου.
