Η φωτιά στη Χαλκιδική, η επίθεση σε τηλεοπτικό συνεργείο και το δύσκολο ερώτημα για το αόρατο χέρι πίσω από την πένα, την εικόνα και την ενημέρωση.
Η φωτιά που ξέσπασε το μεσημέρι της 13ης Αυγούστου στη Σίβηρη Χαλκιδικής δεν άφησε πίσω της μόνο καμένες εκτάσεις, σπίτια και μια νύχτα εκκενώσεων. Άφησε και ένα δεύτερο, πολύ πιο παράξενο επεισόδιο: τηλεοπτικό συνεργείο του MEGA που κάλυπτε το μέτωπο δέχθηκε επίθεση, με ύβρεις, φτυσίματα, χτυπήματα και καταστροφή εξοπλισμού.
Η πυρκαγιά εκδηλώθηκε σε πευκόφυτη περιοχή και, με τη βοήθεια των ισχυρών ανέμων, κινήθηκε γρήγορα ανάμεσα σε Σίβηρη και Φούρκα. Στη διάρκεια της ημέρας ενεργοποιήθηκε επανειλημμένα το 112, ενώ οργανώθηκαν εκκενώσεις οικισμών και απομακρύνθηκαν πάνω από 480 άνθρωποι, αρκετοί διά θαλάσσης. Βρέφη, παιδιά και ηλικιωμένοι μεταφέρθηκαν με ιδιωτικά σκάφη, πλωτά μέσα της Πυροσβεστικής και του Λιμενικού.
Σπίτια στον οικισμό Ναυτίλος υπέστησαν ζημιές, όπως και οχήματα, ενώ η πλήρης αποτίμηση δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Το πρωί της 14ης Αυγούστου δεν υπήρχε ενεργό ενιαίο μέτωπο, όμως οι πυροσβεστικές δυνάμεις παρέμεναν στην περιοχή για τις πολλές διάσπαρτες εστίες και τον κίνδυνο αναζωπυρώσεων.
Κάπου μέσα σε αυτή την ήδη χαοτική εικόνα συνέβη και το επεισόδιο με το τηλεοπτικό συνεργείο.
Η δημοσιογράφος του MEGA Μαρία Γουγουτσά κατήγγειλε ότι άνθρωποι της περιοχής απαίτησαν από την ομάδα να φύγει και στη συνέχεια επιτέθηκαν στο συνεργείο. Σύμφωνα με την ίδια, έσπασαν το μικρόφωνο του σταθμού και το κινητό της, ενώ ο εικονολήπτης μπήκε μπροστά για να προστατεύσει την κάμερα και δέχθηκε χτυπήματα. Σε άλλη περιγραφή της επίθεσης έκανε λόγο για φτυσίματα, ύβρεις και κλωτσιές.
Η ίδια όμως πρόσθεσε και κάτι ακόμη, περισσότερο υπαινικτικό. Μίλησε για «γνωστούς αγνώστους», ανθρώπους που —όπως είπε— είναι γνωστοί και στην Αστυνομία, και άφησε να εννοηθεί ότι δεν ήθελαν το συνεργείο να βρίσκεται σε εκείνο το σημείο. Ανέφερε επίσης ότι τους προειδοποιούσαν πως υπήρχαν φιάλες και κίνδυνος έκρηξης, επιχειρώντας να τους απομακρύνουν.
Και εδώ το ερώτημα αλλάζει.
Τι ακριβώς σημαίνει αυτή η επίθεση;
Ήταν μια έκρηξη πανικού από ανθρώπους που έβλεπαν τις περιουσίες τους να κινδυνεύουν; Ήταν οργή απέναντι στα μέσα ενημέρωσης γενικά; Υπήρξε ένταση επειδή το συνεργείο θεωρήθηκε ότι «πατούσε πάνω» στην καταστροφή; Ή υπήρχε πράγματι κάποιος ειδικός λόγος για τον οποίο κάποιοι δεν ήθελαν κάμερες στο συγκεκριμένο σημείο;
Δεν υπάρχει ακόμη καθαρή απάντηση.
Και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή. Η καταγγελία για την επίθεση είναι συγκεκριμένη. Το κίνητρο δεν είναι. Η φράση «γνωστοί άγνωστοι» δημιουργεί σχεδόν αυτόματα την εντύπωση ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από μια τυχαία σύγκρουση με κατοίκους. Όμως μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιαστεί δημόσιο στοιχείο που να εξηγεί ποιο ήταν αυτό το «κάτι».
Άρα υπάρχει και ένα δεύτερο ερώτημα:
Γιατί η ίδια η κάμερα έσπευσε την αφήγηση προς το μυστήριο;
Ίσως επειδή έτσι βίωσε πράγματι το περιστατικό η δημοσιογράφος μέσα στην ένταση της στιγμής. Ίσως επειδή υπήρχαν πληροφορίες που δεν μπορούσε εκείνη την ώρα να δημοσιοποιήσει. Ίσως όμως και επειδή η τηλεοπτική αφήγηση έχει μάθει να αναζητά σχεδόν ενστικτωδώς το σκοτεινό υπόβαθρο, τον ύποπτο, το «κάτι που δεν θέλουν να δείτε».
Και τότε το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο από το συγκεκριμένο επεισόδιο.
Σε κάθε μεγάλη πυρκαγιά συγκρούονται μέσα σε λίγα τετραγωνικά χιλιόμετρα ο φόβος των κατοίκων, η ανάγκη των αρχών να εκκενώσουν, η πίεση των πυροσβεστών, η αγωνία όσων βλέπουν περιουσίες να καίγονται — και η παρουσία των τηλεοπτικών συνεργείων που μεταφέρουν την εικόνα στο κοινό.
Μερικές φορές αυτή η ένταση εκτονώνεται πάνω στην κάμερα.
Μερικές φορές όμως η κάμερα δεν είναι απλώς παρούσα. Έχει ήδη γίνει σύμβολο: της υπερβολής, της τηλεοπτικής δραματοποίησης, της αίσθησης ότι κάποιος άλλος μετατρέπει τον δικό σου φόβο σε εικόνα για κατανάλωση.
Και τότε προκύπτει το δύσκολο ερώτημα:
Ποιο είναι το αόρατο χέρι πίσω από την κάμερα, την πένα, την εικόνα;
Γιατί η κάμερα δεν αποφασίζει μόνη της πού θα στραφεί. Ο δημοσιογράφος δεν εργάζεται σε κενό. Κάποιος επιλέγει ποιο γεγονός θα γίνει πρώτο θέμα και ποιο θα περάσει στα ψιλά· ποια εικόνα θα επαναληφθεί είκοσι φορές και ποια δεν θα προβληθεί ποτέ· ποια ερώτηση θα γίνει τίτλος και ποια απάντηση θα κοπεί στο μοντάζ.
Πίσω από την εικόνα υπάρχουν ιδιοκτησίες, διευθυντικές γραμμές, εμπορικές ανάγκες, πολιτικές σχέσεις, ανταγωνισμοί, αλλά και η καθημερινή πίεση της τηλεθέασης και του κλικ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δημοσιογράφος είναι ενεργούμενο κάποιου σκοτεινού κέντρου. Μια τέτοια γενίκευση θα ήταν εξίσου βολική και εξίσου ψευδής.
Σημαίνει όμως ότι η ενημέρωση είναι προϊόν ενός συστήματος επιλογών και ισχύος, όχι ένας ουδέτερος καθρέφτης που απλώς αντανακλά την πραγματικότητα.
Και ίσως εδώ να βρίσκεται ένα μέρος της κρίσης εμπιστοσύνης.
Ο άνθρωπος απέναντι στην κάμερα δεν βλέπει ιδιοκτησιακές δομές, διευθυντές ειδήσεων, εμπορικά συμβόλαια, πολιτικές σχέσεις ή το μοντάζ που θα γίνει αργότερα στο στούντιο. Βλέπει μόνο τον ρεπόρτερ και τον εικονολήπτη που βρίσκονται μπροστά του.
Έτσι, η οργή για ένα ολόκληρο σύστημα μπορεί να καταλήξει —άδικα και βίαια— πάνω στους δύο ανθρώπους του συνεργείου.
Τίποτε από αυτά δεν δικαιολογεί το φτύσιμο, το χτύπημα ή την καταστροφή εξοπλισμού.
Αλλά αν μείνουμε μόνο στο «κάποιοι επιτέθηκαν σε δημοσιογράφους», έχουμε καταγράψει το περιστατικό και ίσως έχουμε χάσει την ιστορία.
Γιατί υπάρχει και η άλλη πλευρά του ίδιου καθρέφτη: μήπως το πιο βολικό για το ίδιο το μέσο είναι να αναζητήσει “τραμπούκους που δεν ήθελαν να φανεί κάτι”, αντί να κοιτάξει και προς τα μέσα, στο δικό του έλλειμμα αξιοπιστίας;
Η τηλεόραση έχει περάσει δεκαετίες μετατρέποντας συχνά την καταστροφή σε θέαμα: υπερβολή, επαναλήψεις των ίδιων πλάνων, κραυγές, «κόλαση», «βιβλική καταστροφή», μικρόφωνα μπροστά σε ανθρώπους που μόλις έχασαν σπίτι ή συγγενή. Όλα τα μέσα δεν λειτουργούν το ίδιο και όλοι οι δημοσιογράφοι δεν κάνουν την ίδια δουλειά. Όμως η συλλογική μνήμη αυτών των πρακτικών υπάρχει.
Και όταν η εμπιστοσύνη έχει ήδη φθαρεί, η κάμερα μπορεί να παύσει να θεωρείται μάρτυρας και να αρχίσει να αντιμετωπίζεται ως μέρος του προβλήματος.
Η ειρωνεία είναι ότι λίγες ώρες νωρίτερα η ίδια κάμερα κατέγραφε διασώσεις, εκκενώσεις με σκάφη και ανθρώπους να εγκαταλείπουν σπίτια μέσα σε πυκνό καπνό. Λίγες ώρες αργότερα έγινε η ίδια αντικείμενο επίθεσης.
Η αιτία της πυρκαγιάς παραμένει υπό διερεύνηση. Σύμφωνα με τις πρώτες πληροφορίες, εξετάζεται το ενδεχόμενο πτώσης δέντρου σε γραμμές ηλεκτροδότησης λόγω των ισχυρών ανέμων, χωρίς να υπάρχει ακόμη οριστικό πόρισμα.
Το βέβαιο είναι ότι η Σίβηρη ξημέρωσε χωρίς το μεγάλο πύρινο μέτωπο της Πέμπτης, αλλά όχι χωρίς πληγές.
Καμένα σπίτια. Εκατοντάδες εκκενώσεις. Πυροσβέστες σε επιφυλακή.
Και ένα σπασμένο μικρόφωνο μέσα στα αποκαΐδια.
Μικρή λεπτομέρεια; Ίσως. Αλλά ίσως και όχι. Γιατί μερικές φορές, μέσα σε μια καταστροφή, δεν καίγεται μόνο το δάσος. Καίγεται και η εμπιστοσύνη.
Και τότε το πραγματικό ερώτημα δεν είναι απλώς ποιος επιτέθηκε στην κάμερα.
Είναι ποιος κρατάει πραγματικά την κάμερα — και ποιος αποφασίζει τελικά τι θα δούμε μέσα απ’ αυτήν.
