Η πραγματική γυναίκα πίσω από τη «Βαρβάσαινα»
CHERCHEZ LA FEMME Η πραγματική γυναίκα πίσω από τη «Βαρβάσαινα»
THE NOÈMA N&M / ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
CHERCHEZ LA FEMME
Η πραγματική γυναίκα πίσω από τη «Βαρβάσαινα»
Ένα γαλλικό μυθιστόρημα, ένα χωριό στην Ηλεία και ένα περιστατικό στο κοιμητήριο που, τριάντα χρόνια αργότερα, ξανανοίγει μια πραγματική ιστορία. Ο Διονύσης Σκιάς μιλά στο The Noèma για την ανακάλυψη της Varvassena, τη γνωριμία του με τον Jean Charvy, τη μετάφραση και την επιστροφή του βιβλίου στον τόπο που το γέννησε.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΜΑΚΗΣ ΒΟΡΛΟΚΑΣ
Κάθε βιβλίο που γράφεται, όταν εκδίδεται, αναζητά τους αναγνώστες του. Σπανιότερα, είναι κάτι βιβλία που μοιάζουν σαν να γεννήθηκαν για να πάρουν τη στράτα της επιστροφής εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν οι ιστορίες που κουβαλάνε στις σελίδες τους.
Ο Διονύσης Σκιάς γνώριζε ότι κάπου στη Γαλλία υπήρχε ένα μυθιστόρημα με έναν παράξενα οικείο τίτλο: «Varvassena». Το είχε γράψει ο Γάλλος Jean Charvy, έχοντας χρησιμοποιήσει ως σκηνικό τη Βαρβάσαινα Ηλείας.
Η πρώτη έκδοση ήταν σχεδόν άφαντη. Ο Σκιάς άρχισε να ψάχνει αντίτυπα σε συλλέκτες, τα βρήκε τελικά στο eBay και διάβασε μέσα στις σελίδες του βιβλίου εικόνες που του θύμιζαν έντονα το χωριό των παιδικών του χρόνων: τα μικρά μαγαζιά, τα καφενεία, τον ξυλόφουρνο, τις αγροτικές δουλειές, τις κουβέντες στον δρόμο.
Από εκεί άρχισε μια ιστορία που έμελλε να φέρει ξανά κοντά έναν συγγραφέα, έναν μεταφραστή και ένα χωριό.
Μιλώντας με τον Διονύση Σκιά, πιάσαμε το νήμα από την αρχή. Από εκείνη τη στιγμή που έμαθε πως, κάπου στη Γαλλία, υπήρχε ένα μυθιστόρημα με το όνομα του χωριού του και σκέφτηκε για πρώτη φορά: “Ναι, αυτή είναι η Βαρβάσαινα που θυμάμαι. Για πάμε να το ψάξουμε λίγο περισσότερο”.
Με ενδιέφερε πάντα να ανακαλύπτω ιστορικά, λαογραφικά και άλλα στοιχεία για το χωριό μου. Ό,τι ενδιαφέρον έβρισκα, το συγκέντρωνα στο αρχείο μου.
Έτσι, προς μεγάλη μου έκπληξη, κάποια στιγμή διάβασα στην ομάδα της Ευθαλίας Χορτάτου «Βαρβάσαινα (Μπαρμπάσαινα) Πύργος Ηλείας», αλλά και στο blog του Χρήστου Βορλόκα, ότι υπάρχει ένα μυθιστόρημα ενός Γάλλου συγγραφέα με όνομα «Varvassena». Αμέσως άρχισα να το αναζητώ. Ήταν μια πολύ περιορισμένη έκδοση, αλλά κατάφερα να αποκτήσω κάποια αντίτυπα από συλλέκτες στο eBay.
Από τα πρώτα κεφάλαια υπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι πρόκειται για μια παλαιότερη εποχή. Εγώ θα τοποθετούσα το χρονικό πλαίσιο στη δεκαετία του ’70 με αρχές της δεκαετίας του ’80. Δεν υπάρχουν κινητά, CD, τηλεοράσεις, δεν υπάρχουν πολλά αυτοκίνητα. Η Βαρβάσαινα έχει Χωροφυλακή με τον ενωμοτάρχη της. Οι άνθρωποι είναι έντονα πολιτικοποιημένοι, σχεδόν διχασμένοι. Σχεδόν όλοι ασχολούνται με αγροτικές εργασίες, με κτήματα και ζώα, υπάρχουν μικρά μαγαζιά, ξυλόφουρνος. Θυμίζει πολύ το χωριό των παιδικών μου χρόνων, μια Βαρβάσαινα όπως την έζησα τη δεκαετία του ’80.
«Θύμιζε πολύ το χωριό των παιδικών μου χρόνων.»
Τι είδε ο Jean Charvy στη Βαρβάσαινα που ίσως ένας άνθρωπος που γεννήθηκε ή μεγάλωσε εκεί δεν θα πρόσεχε ποτέ; Και πόσο απέχει η λογοτεχνική Βαρβάσαινα από τη δική σου;
«Ήθελα να επιστρέψω το βιβλίο στο χωριό»
Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι, ενώ ο Jean Charvy βρέθηκε στο χωριό και εμπνεύστηκε από αυτό για να γράψει το μυθιστόρημα, αυτό δεν παύει να είναι καθαρή μυθοπλασία. Δεν αποτελεί ιστορικό ντοκουμέντο και δεν έχει σκοπό να αποτυπώσει τη Βαρβάσαινα και τους κατοίκους της ούτε με τα καλά τους στοιχεία ούτε με τις αδυναμίες τους.
Πολλές περιγραφές τοποθεσιών είναι ακριβείς, ο τρόπος που κυλάει η ζωή —ή κυλούσε εκείνα τα χρόνια— είναι ακριβής, αλλά πολλά στοιχεία αποτελούν προϊόν της φαντασίας του συγγραφέα. Για παράδειγμα, στο βιβλίο αναφέρονται ζήλιες, πάθη και εντάσεις μεταξύ των κατοίκων. Δεν σημαίνει ότι αυτό υπάρχει στη Βαρβάσαινα ή ότι το είδε ο συγγραφέας εδώ. Υπάρχει στον βαθμό που υπάρχει σε κάθε χωριό. Είναι αυτό που λέμε «κακό χωριό τα λίγα σπίτια». Είναι μεταξύ αυτών που ήθελε να καυτηριάσει ο Jean.
Αυτό όμως στο οποίο θα ήθελα να αναφερθώ ιδιαίτερα είναι η θετική διάθεση του συγγραφέα απέναντι στους Ρομά, τους οποίους εμφανίζει και με θετικό ρόλο στο βιβλίο. Οι περισσότεροι έχουμε μια προκατάληψη απέναντί τους και είμαστε συνηθισμένοι να ακούμε αρνητικές ειδήσεις. Ομολογώ ότι κι εγώ ως παιδί είχα μια άσχημη προδιάθεση απέναντί τους. Ο Jean όμως, με την ευαισθησία του, έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι είναι άνθρωποι σαν κι εμάς και αξίζουν καλύτερη αντιμετώπιση.
Τι του έγραψες όταν τον εντόπισες; Και πώς αυτή η πρώτη επικοινωνία εξελίχθηκε σε φιλία και συνεργασία;
Το καλοκαίρι του 2023 του έστειλα το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης —είχε κυκλοφορήσει σε πολύ λίγα αντίτυπα— και τον ρώτησα αν είναι αυτός ο συγγραφέας, καθώς έψαχνα να βρω ένα αντίτυπο επειδή η Βαρβάσαινα είναι το χωριό μου και προσπαθούσα να έρθω σε επαφή με τον δημιουργό του.
Προς μεγάλη μου έκπληξη και χαρά, μου απάντησε και μου εξήγησε ότι αυτός είναι ο συγγραφέας του βιβλίου και ότι έχει γράψει άλλα δύο βιβλία. Μου είπε ότι η «Βαρβάσαινα» θα εκδοθεί σε νέα έκδοση, σε περισσότερα αντίτυπα, από άλλον εκδότη. Έχει σύζυγο Ελληνίδα από την Αμαλιάδα, είχε βρεθεί στο χωριό για έναν συγγενή της γυναίκας του, εμπνεύστηκε από αυτό και αποφάσισε να γράψει το μυθιστόρημα. Μου έστειλε τα στοιχεία επικοινωνίας του και αρχίσαμε να έχουμε αλληλογραφία που οδήγησε σε μια ξεχωριστή φιλία και συνεργασία.
Πότε η προσωπική περιέργεια μετατράπηκε στην απόφαση να μεταφράσεις ολόκληρο το έργο; Και πότε κατάλαβες ότι δεν θα έμενε απλώς σε πρόχειρες σημειώσεις;
Όταν διάβασα πρώτη φορά το βιβλίο, ήθελα να το μεταφράσω ώστε να μπορέσουν να το διαβάσουν οι συγχωριανοί μου, ως μια πράξη προσφοράς προς το χωριό μου. Ήξερα ότι οι περισσότεροι γνώριζαν για την ύπαρξη του βιβλίου αλλά κανείς δεν το είχε δει, καθώς η πρώτη έκδοση ήταν πια εξαντλημένη.
Όταν το μετάφρασα, ζήτησα την άδεια του συγγραφέα να δώσω τη μετάφραση στους κατοίκους του χωριού ως πρόχειρες σημειώσεις. Προς μεγάλη μου έκπληξη και χαρά, με ενημέρωσε ότι, αφού μίλησε με τον νέο εκδότη του, τις VT Éditions, αποφάσισαν να κυκλοφορήσει η νέα έκδοση κανονικά και στα ελληνικά. Έτσι, όποιος επιθυμεί μπορεί να το αγοράσει για να το διαβάσει και να το έχει στη βιβλιοθήκη του.
Η μετάφραση ενός βιβλίου που διαδραματίζεται στον δικό σου τόπο μπορεί να είναι ουδέτερη εμπειρία;
Η αλήθεια είναι ότι ένιωθα ένα έντονο βάρος, μια παράξενη ευθύνη, ερχόμενος αντιμέτωπος με ένα έργο που μιλά για την ιδιαίτερη πατρίδα μου. Ήταν όμως μια υπόσχεση που είχα δώσει στον εαυτό μου και στους συμπατριώτες μου και έπρεπε να φέρω εις πέρας.
Διαβάζοντας τις περιγραφές των σπιτιών με τα πολύχρωμα λουλούδια και το ευωδιαστό τους άρωμα, τη μυρωδιά του ψωμιού που βγαίνει από τον ξυλόφουρνο, τις συνομιλίες των ανθρώπων που συναντιούνταν στον δρόμο, αλλά και τις εικόνες στα καφενεία και στις ταβέρνες, είχα πραγματικά την εντύπωση ότι έκανα ένα ταξίδι στον χρόνο, ότι παρουσιαζόταν μπροστά μου η Βαρβάσαινα των παιδικών μου χρόνων αλλά και πιο παλιά.
Ήταν ένας κόσμος που γνώριζα καλά. Περισσότερο με δυσκόλεψε να αποδώσω τη γλώσσα παρά να αποδώσω αυτόν τον κόσμο. Σε κάποια σημεία η μετάφραση είναι πιο ελεύθερη, αλλά πιστεύω πιο πιστή στον κόσμο του χωριού, πιο πιστή σε αυτό που ήθελε να περιγράψει ο Jean, πιο κοντά σε αυτό που θα έγραφε αν το έγραφε στα ελληνικά.
Cherchez la femme — η γυναίκα στο κοιμητήριο
Πότε έμαθες την πραγματική ιστορία που στάθηκε η αφορμή για να γεννηθεί το μυθιστόρημα;
Ήδη από τα πρώτα μηνύματα που είχα με τον Jean, μου εξήγησε πώς ακριβώς εμπνεύστηκε και έγραψε το βιβλίο: ήταν ένα περιστατικό στο κοιμητήριο του χωριού.
Μιλά γι’ αυτό αναλυτικά στην εισαγωγή του που έχει προστεθεί στην ελληνική έκδοση. Συγκλονίστηκα όταν έμαθα αυτή την ιστορία: μια τόσο δυνατή στιγμή που έζησε ο συγγραφέας και που τον οδήγησε στο να γράψει το βιβλίο.
Δεν σας κρύβω ότι θα προσπαθήσω να βρω παλαιότερους ανθρώπους και να μιλήσω μαζί τους για να μάθω περισσότερα για τα πραγματικά περιστατικά και να ξεδιπλώσω όλο το νήμα αυτής της ιστορίας. Με άλλα λόγια: ποια ήταν αυτή η γυναίκα που συνάντησε στο κοιμητήριο, τι της είχε συμβεί, πόσο καιρό πριν, αν υπάρχουν σήμερα συγγενείς της στο χωριό που θα μπορούσαν να μας πουν περισσότερα.
«Ποια ήταν αυτή η γυναίκα που συνάντησε στο κοιμητήριο;»
Μυθοπλασία και μικρή κοινωνία
Ένιωσες ότι έπρεπε να προστατεύσεις τον πραγματικό τόπο από τη μυθοπλασία; Και πόση ελευθερία πρέπει να έχει ένας συγγραφέας όταν χρησιμοποιεί έναν υπαρκτό τόπο ως σκηνή;
Κατά τη γνώμη μου, ένας συγγραφέας μπορεί να έχει απόλυτη ελευθερία. Ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει εξάλλου ότι πρόκειται για καθαρή μυθοπλασία.
Κάποιοι αναγνώστες μού έχουν πει ότι η συμπεριφορά ορισμένων χαρακτήρων του βιβλίου τους θυμίζει πραγματικά πρόσωπα εκείνης της εποχής. Ωστόσο, ο Jean το αρνείται. Δεν έχει ζήσει στο χωριό ώστε να μάθει τον χαρακτήρα συγκεκριμένων ατόμων. Ήταν περαστικός και μια στιγμή στο κοιμητήριο τον συγκλόνισε. Αυτό ήταν αρκετό για έναν συγγραφέα.
Πράγματι, ένιωσα ότι θα υπήρχαν κάποιοι που θα έπαιρναν τις σκοτεινές συμπεριφορές —που θέλει να καυτηριάσει ο Jean— ως χαρακτηριστικό του χωριού τους και θα ένιωθαν πιθανόν προσβεβλημένοι. Για να προστατεύσω το χωριό, αλλά και τον Jean, από άνευ λόγου μομφές, έκανα αυτή τη διευκρίνιση στο εισαγωγικό σημείωμά μου.
«Η Βαρβάσαινα έχει μεγάλη ιστορία και πολιτιστική παράδοση και οι κάτοικοί της θα πρέπει να είναι περήφανοι.»
Θα πρέπει όμως να συνειδητοποιήσουν ότι έχουν και την ευθύνη να διαφυλάξουν αυτή την κληρονομιά, να αγαπούν τον τόπο τους και τον διπλανό τους και, με θετικές σκέψεις, ενέργειες και πρωτοβουλίες, να σώσουν το χωριό από την παρακμή και να του ξαναδώσουν την αίγλη του παρελθόντος.
Η επιστροφή του συγγραφέα
Ασφαλώς θυμάσαι την πρώτη σου συνάντηση και την πρώτη εντύπωση από τον Jean Charvy στην Κουρούτα. Πες μας γι’ αυτό — και πώς ήταν, λίγο αργότερα, να περπατάτε μαζί στη Βαρβάσαινα;»
Θυμάμαι ότι μου έκανε εντύπωση που ήταν πολύ ψηλός, ευγενικός, με μάτια που εξέπεμπαν τη γαλήνη της ψυχής του και την πραότητα του χαρακτήρα του. Από την πρώτη στιγμή με έκανε να νιώσω πολύ οικεία, σαν να είναι ένας δικός μου άνθρωπος. Η οικειότητα που ένιωθα από την αλληλογραφία επιβεβαιώθηκε με την κατά πρόσωπο συνάντηση.
Περισσότερο θυμάμαι ότι, αφού είχαμε μιλήσει και γνωριστεί, σηκώθηκε κάποια στιγμή και έβγαλε φωτογραφίες από το ηλιοβασίλεμα, καθώς ο ήλιος έπεφτε στο Ιόνιο πέλαγος. Εκείνη τη στιγμή σκέφτηκα ότι ο ήρωας του βιβλίου, ο Ζυλιέν, που έχει φωτογραφική μηχανή, είναι το alter ego του συγγραφέα.
Μετά από μια σύντομη συνάντηση στο πατρικό μου, κάναμε μια βόλτα στο χωριό. Του έδειξα κάποια παλιά κτίρια και του μίλησα για την ιστορία τους. Πήγαμε στην πλατεία και στο κοιμητήριο, όπου είχε βρεθεί πριν από πάνω από τριάντα χρόνια και εμπνεύστηκε το βιβλίο. Θυμήθηκε κυρίως το κοιμητήριο και την πλατεία.
Στο τέλος πήγαμε μαζί και σε μια ταβέρνα στον κάμπο του χωριού. Εγώ εκείνες τις στιγμές ένιωθα σαν χαρακτήρας του βιβλίου του!
Μήπως τελικά η Βαρβάσαινα του βιβλίου δεν αφορά αποκλειστικά τη Βαρβάσαινα, αλλά κάθε μικρή κοινωνία;
Το βιβλίο, όσον αφορά τις συμπεριφορές των κατοίκων, δεν αφορά μόνο τη Βαρβάσαινα αλλά κάθε μικρή, κλειστή κοινωνία. Είναι ένα μυθιστόρημα ανάπτυξης χαρακτήρων.
Ο Jean χρησιμοποιεί έξυπνα έναν ξένο, έναν τουρίστα, που με την αφελή του, θα έλεγε κανείς, στάση αναστατώνει ένα χωριό.
Με αυτόν τον ξένο, πιστεύω ότι ο Jean βρίσκει την ευκαιρία να καυτηριάσει σκοτεινές συμπεριφορές, να καλέσει τους ανθρώπους να απελευθερωθούν από αυτές, να πορεύονται με βάση την αγάπη, τον σεβασμό και την ευγένεια προς τον συνάνθρωπο. Αυτά που τους βασανίζουν να μην τα κρατούν μέσα τους και τους καταπιέζουν, αλλά να τα φανερώνουν, διότι μπορεί να έχουμε άσχημα αποτελέσματα.
Για τον συγγραφέα, η Βαρβάσαινα δεν είναι παρά μια θεατρική σκηνή, πέρα από τον χρόνο και τον χώρο, όπου οι ηθοποιοί μέσα στην τραγικότητά τους παίζουν σε ένα αθέατο έργο. Θα μπορούσε το χωριό να λέγεται αλλιώς, θα μπορούσε η χρονική περίοδος να ήταν άλλη. Όμως οι συμπεριφορές των χαρακτήρων, βγαλμένες από την άβυσσο της ψυχής τους, θα μπορούσαν να είναι οι ίδιες. Όλοι μας είμαστε αυτοί οι κάτοικοι της Βαρβάσαινας. Όλοι μας είμαστε πρωταγωνιστές πάνω σε αυτή την παράξενη σκηνή.
«Επιστροφή στη Βαρβάσαινα»
Και το «Επιστροφή στη Βαρβάσαινα» είναι σήμερα απλώς μια όμορφη ιδέα ή γνωρίζεις κάτι περισσότερο που μπορούμε να πούμε;
Ο Jean θα ξαναβρεθεί στα μέρη μας με αφορμή την κυκλοφορία της ελληνικής έκδοσης. Η παρουσίαση στον Πύργο θα γίνει στις 12 Σεπτεμβρίου, στις 20:00, στο Δημοτικό Μέγαρο, ενώ την επόμενη ημέρα, 13 Σεπτεμβρίου, στις 20:00, θα ακολουθήσει παρουσίαση στην κεντρική πλατεία της Βαρβάσαινας.
Σχετικά με την εκδήλωση στο χωριό, θα ήθελα να έχει ευρεία συμμετοχή, να έρθει κόσμος να γνωρίσει από κοντά τον συγγραφέα που έκανε το χωριό μας γνωστό, να συνομιλήσει μαζί του, αυτός να υπογράψει αντίτυπα και γενικότερα να είναι μια όμορφη και ευχάριστη εκδήλωση.
Υπάρχει πράγματι η σκέψη για ένα δεύτερο βιβλίο με τίτλο «Επιστροφή στη Βαρβάσαινα». Το πρώτο βιβλίο έχει τέτοιο τέλος που το επιτρέπει. Πιστεύω ότι όσο μεγαλύτερη ανταπόκριση έχει το πρώτο βιβλίο, τόσο πιο πιθανό είναι να το δούμε να γίνεται πράξη.
Ο Jean μού εκμυστηρεύτηκε ότι ένας χαρακτήρας θα λέγεται «Διονύσης».
«Ελπίζω να είναι καλός χαρακτήρας!»
Πρόσφατα στην ίδια κατηγορία
