Ο φόβος ξαναγίνεται entertainment
Η Δύση καταναλώνει πλέον την Αποκάλυψη ως σοβαρό, τεκμηριωμένο scenario product Φόβου που φοράει γραβάτα και κρατάει φάκελο με διαβαθμισμένα έγγραφα.
Ο Μάκης επέστρεψε — αποστολή εξετελέσθη. Και ένα αυγουστιάτικο βράδυ, η κουβέντα πήγε εκεί που πηγαίνει πάντα: μουσική, σινεμά, εικόνες, επικαιρότητα. Κάπου ανάμεσα στα αστεία, στη γκρίνια και στη “φιλοσοφική διάθεση” γεννήθηκε η ιδέα για το κείμενο που ακολουθεί.
Κάποτε, για να “φοβηθούμε”, χρειαζόμασταν ζόμπι. Λυκάνθρωπους, βαμπίρ, εξωγήινους, εργαστήρια που ξυπνούσαν αρχαίους ιούς, πόλεις που κατέρρεαν μέσα σε λίγες ώρες. Στα χρόνια της σχετικής ευμάρειας και της σχετικής ασφάλειας, ο φόβος ήταν παιχνίδι. Πλήρωνες εισιτήριο, έμπαινες στην αίθουσα, τρόμαζες όσο έπρεπε και δύο ώρες αργότερα έβγαινες έξω να φας πίτσα.
Το τέρας έμενε πίσω στην οθόνη.
Σήμερα δεν χρειάζεται τέρας.
Αρκεί να ανοίξεις τις ειδήσεις. Κι όταν η είδηση αναμεταδίδεται αδιάκοπα, όλο το εικοσιτετράωρο, κάποια στιγμή παύει να είναι είδηση. Γίνεται θέαμα και ψυχαγωγία — υποτίθεται.
Πόλεμος στην Ευρώπη. Πυρηνική ρητορική. Drones πάνω από πόλεις. Τεχνητή νοημοσύνη που δεν είναι πια χαριτωμένο app αλλά θέμα στρατηγικής ισχύος. Βιοτεχνολογία, κυβερνοεπιθέσεις, επόμενες πανδημίες, κρίσιμες υποδομές, κοινωνική αποσταθεροποίηση, ενεργειακή ασφάλεια, εφοδιαστικές αλυσίδες, στρατιωτικές συμμαχίες.
Η πραγματικότητα έγινε ο καλύτερος και φθηνότερος σεναριογράφος.
Πλέον δε χρειάζεται στύψεις το μυαλό σου για να κατασκευάσεις μια απειλή για την ανθρωπότητα. Την παίρνεις έτοιμη από το δελτίο ειδήσεων, προσθέτεις μουσική, λίγο CGI, έναν στρατηγό με σκυθρωπό βλέμμα, έναν επιστήμονα που λέει «δεν μπορούμε να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο» και δύο πρωταγωνιστές με υπέροχη οδοντοστοιχία.
Έτοιμο το prestige thriller αλλά και το σημείο όπου αρχίζει η πραγματικά ενδιαφέρουσα μετατόπιση.
Το παλιό entertainment του τρόμου κατασκεύαζε το αδύνατο για να μας τρομάξει. Το σημερινό παίρνει κάτι απολύτως πιθανό, το σπρώχνει λίγο πιο πέρα και το παρουσιάζει ως σχεδόν αναπόφευκτο.
Η διαφορά είναι τεράστια.
Παλιά το ζόμπι πήγαινε για ύπνο μόλις τελείωνε το επεισόδιο. Όμως, η Ρωσία, η Κίνα, η AI, ένα βιολογικό εργαστήριο ή ένας πύραυλος μένουν μαζί σου και στον ύπνο σου και την επόμενη μέρα.
Και φυσικά δεν χρειάζεται να υποθέσουμε κάποιο κεντρικό σχέδιο. Η πραγματικότητα είναι πιο απλή — και ίσως πιο ανησυχητική.
Διότι, ναι, υπάρχει πραγματικός φόβος, υπάρχει κοινό έτοιμο να τον καταναλώσει και υπάρχει μια τεράστια πολιτιστική και ενημερωτική βιομηχανία που ξέρει άριστα να τον μετατρέπει σε προϊόν.
Όχι καθαρή μυθοπλασία και ούτε ακριβώς ενημέρωση. Κάτι ενδιάμεσο.
Πραγματικά δεδομένα, πραγματικοί επιστήμονες, πραγματικά στρατιωτικά προγράμματα, πραγματικοί γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί — και γύρω τους η δραματουργία του χειρότερου δυνατού σεναρίου.
Η παλιά σχολή του Tom Clancy δεν εξαφανίστηκε, απλώς ενηλικιώθηκε και σήμερα έχει πολύ καλύτερο υλικό.
Δεν χρειάζεται πια να εφεύρει έναν μυστικό στρατό ή έναν φανταστικό ιό. Μπορεί να ξεκινήσει από ένα πραγματικό εργαστήριο, μια πραγματική τεχνολογική δυνατότητα, ένα πραγματικό στρατιωτικό πρόγραμμα ή μια αληθινή διεθνή ένταση.
Και μετά να κάνει αυτό που πάντα έκανε η αφήγηση του φόβου: να αφαιρέσει τις πιθανότητες και να κρατήσει μόνο την καταστροφή.
Το «θα μπορούσε να συμβεί» γίνεται σιγά σιγά «κάποια στιγμή θα συμβεί».
Και όταν αυτή η μετατόπιση επαναλαμβάνεται παντού — στις σειρές, στα βιβλία, στα ντοκιμαντέρ, στις ειδήσεις, στα social media — ο φόβος παύει να αποτελεί εξαίρεση. Γίνεται περιβάλλον
Αυτή η φάμπρικα δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο της τηλεόρασης.
Τις προάλλες ακόμη και ο σοβαρός Economist, στη στήλη πολιτισμού και βιβλίου, παρουσίαζε με τη δέουσα σοβαρότητα ένα από τα καινούργια προϊόντα της βιομηχανίας του plausible apocalypse: το Biological War: A Scenario της Annie Jacobsen. Λίγες ημέρες νωρίτερα, ο New Yorker είχε άρθρο του Gideon Lewis-Kraus για το ίδιο best seller.
Εδώ πλέον έχουμε σχεδόν ξεχωριστό εκδοτικό είδος.
Δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα, δεν είναι ακριβώς δημοσιογραφική έρευνα, δεν είναι επιστημονικό δοκίμιο. Είναι κάτι πολύ αποτελεσματικότερο εμπορικά: παίρνεις πραγματικά εργαστήρια, πραγματικές μυστικές υπηρεσίες, πραγματικά προγράμματα βιολογικού πολέμου, υπαρκτούς επιστήμονες και τεχνολογίες, προσθέτεις το απαραίτητο «αυτό θα μπορούσε πράγματι να συμβεί» και μετά αφήνεις την καταστροφή να τρέξει.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η αφετηρία είναι ένα πραγματικό ρωσικό εργαστήριο υψηλής βιοασφάλειας και ένα παθογόνο που ξεφεύγει. Από εκεί και πέρα η ανθρωπότητα κατηφορίζει με αξιοθαύμαστη ταχύτητα προς πανδημία, στρατιωτικό νόμο και κοινωνική κατάρρευση. Η AI βρίσκεται κι αυτή κάπου στο νέο οπλοστάσιο της εποχής — όχι καν όσο θα περίμενε κανείς, παρατήρησε ο ίδιος ο Economist.
Το ενδιαφέρον όμως δεν είναι η Jacobsen προσωπικά.
Είναι ότι γύρω από τέτοια βιβλία έχει στηθεί ολόκληρη βιομηχανία.
Ομάδες ερευνητών, στρατιωτικοί και πρώην αξιωματούχοι, επιστημονικοί σύμβουλοι, πληροφορίες από υπηρεσίες, πραγματικές τεχνολογικές δυνατότητες. Παίρνεις το υλικό της πραγματικότητας και το συναρμολογείς έτσι ώστε να παράγει το πιο εμπορεύσιμο συναίσθημα της εποχής:
«Θεέ μου, αυτό μπορεί να συμβεί αύριο».
Η Δύση καταναλώνει πλέον την Αποκάλυψη ως σοβαρό, τεκμηριωμένο scenario product — βιβλία, think tanks, AI forecasts, war games, πανδημίες.
Και κάπως έτσι, μετά από χρόνια με μάγους, σχολές μαγείας, δράκους και τα υπόλοιπα παραμύθια της μεγάλης μετα-Harry Potter περιόδου, η μαζική λογοτεχνία ξαναβρίσκει τον παλιό της φίλο: τον φόβο που φοράει γραβάτα και κρατάει φάκελο με διαβαθμισμένα έγγραφα.
Ο νέος δράκος δεν βγάζει φωτιές. Έχει BSL-4 εργαστήριο, γενετική αλληλουχία και πρόσβαση σε υπολογιστική ισχύ.
Και ο νέος μάγος δεν κρατά ραβδί. Έχει security clearance.
Δεν χρειάζεται λοιπόν κανείς να γίνει ο νέος Ασίμωφ.
Αρκεί να πάρει όσα ήδη φοβόμαστε, να τα βάλει στη σωστή σειρά και να μας διαβεβαιώσει ότι μίλησε με ανθρώπους που «γνωρίζουν».
Η επιστημονική φαντασία κάποτε έθετε στον σοβαρό ανγνώστη το ερώτημα:«Κι αν συμβεί;»
Η καινούργια βιομηχανία του φόβου προτιμά κάτι πολύ πιο εμπορικό: «Πότε θα συμβεί;»
Κάπου εδώ, βέβαια, εμφανίζεται και η σημερινή γελοιότητα διότι ο παλιός “κινηματογραφικός πατριωτισμός” ήταν τουλάχιστον τίμιος μέσα στην υπερβολή του.
Πριν ακόμη εμφανιστεί ο Rambo, υπήρχε ο James Bond. Κοστούμι, Aston Martin, γυναίκες που μυστηριωδώς έχαναν κάθε αίσθηση αυτοσυντήρησης και αυτοσυγκράτησης μόλις τον έβλεπαν, ρολόγια που γίνονταν εκρηκτικά, στυλό που εκτόξευαν πυραύλους, αυτοκίνητα που κολυμπούσαν — και κατά καιρούς ένας κακός που είχε αποφασίσει να κατακτήσει τον πλανήτη από κάποιο υπόγειο αρχηγείο μέσα σε ηφαίστειο.
Κανένα πρόβλημα.
Ξέραμε τι βλέπαμε.
Ο Bond δεν μας ζητούσε να πιστέψουμε ότι έτσι πραγματικά λειτουργεί η MI6. Μας ζητούσε δύο ώρες συνενοχής στη φαντασίωση. Έμπαινε το δυνατό πάντα μουσικό θέμα, εμφανιζόταν το γκατζετάκι του Q και το συμβόλαιο είχε υπογραφεί: μην κάνεις ερωτήσεις, θα περάσουμε ωραία.
Το ίδιο, με περισσότερη τεστοστερόνη και λιγότερο σμόκιν, έκανε αργότερα ο Rambo.
Ο Rambo δεν προσποιούνταν ότι ήταν σκοτεινός ήρωας του Le Carré με στρατιωτικούς συμβούλους. Ήταν “στρατόκαυλο” – που λένε σήμερα οι νέοι – με πολλές ευαισθησίες. Ειδικά από το Rambo II και μετά, όλοι καταλάβαιναν το συμβόλαιο: “Reagan-era fantasy”, Βιετνάμ ξαναπαιγμένο ώστε αυτή τη φορά να κερδίσει η Αμερική στο πανί, Stallone με τόξο απέναντι σε σοβιετικά ελικόπτερα.
Οπότε μπορούσες να κάτσεις, με μια μπύρα ή ό,τι άλλο σκατολοίδι ήθελες να πιείς, και να πεις: άντε Johnny, γάμησέ τους.
Δεν απαιτούσε να το πιστέψεις.
Και ειδικά όταν ο Ράμπο είχε ξεμείνει κάπου στο δέλτα του Μεκόνγκ, με εκείνο το ηλίθιο βλέμμα αγελάδας, η αγωνία δεν ήταν «θα σωθεί;». Προφανώς θα σωθεί ο γαμημένος.
Η πραγματική αγωνία ήταν στοιχηματική.
1: θα σκάσει ελικόπτερο Huey πίσω από τα δέντρα.
2: θα εμφανιστεί ταχύπλοο YSA NAVY στον ποταμό.
Χ: θα βρει εγκαταλελειμμένο σοβιετικό ελικόπτερο, θα το βάλει μπρος χωρίς κλειδιά και θα φύγει μόνος του.
Εκεί, λοιπόν, υπήρχε συνενοχή θεατή–ταινίας.
Ο Stallone ήξερε. Εσύ ήξερες. Ο σκηνοθέτης ήξερε.
Μαλακία βλέπουμε, διασκεδάζουμε.
Τώρα όμως έρχεται η νέα σχολή.
Σου βάζει Nicole Kidman, Morgan Freeman, Situation Room, CIA jargon, δορυφορικές εικόνες, οικογενειακό τραύμα, tactical gear, νευρική κάμερα και σοβαρό casting.
Και σου λέει: «Παρακολουθείτε ένα σύνθετο geopolitical thriller.»
Πέντε λεπτά μετά, τέσσερις γυναίκες κι ένας τύπος μπαίνουν σε εχθρική χώρα και καθαρίζουν 600 αντιπάλους χωρίς ούτε μια γρατζουνιά.
— Πόσοι είναι απέναντι;
— Περίπου 600.
— Εμείς;
— Τέσσερις γυναίκες κι ένας τύπος.
— Good. We go at dawn.
Ο Rambo τουλάχιστον σου έκλεινε το μάτι. Το καινούργιο προϊόν σου ζητάει να μη γελάσεις.
Και αυτή ίσως είναι η πιο ενδιαφέρουσα πολιτισμική αλλαγή.
Η προπαγάνδα που αναγνωρίζεται ως προπαγάνδα μπορεί να γίνει πόζα-παρωδία, ενώ η φαντασίωση ισχύος που μεταμφιέζεται σε ρεαλισμό είναι πολύ πιο ύπουλη και πολύ πιο αστεία όταν σπάσει η ψευδαίσθηση.
Το πρόβλημα, βέβαια, δεν είναι μόνο αισθητικό. Είναι πολιτικό.
Γιατί δεν χρειάζεται να πείσεις μια κοινωνία να αγαπήσει τον πόλεμο αλλά είναι αρκετό να τη μάθεις να τον θεωρεί πιθανό, μακροχρόνιο και σχεδόν αναπόφευκτο.
Δεν χρειάζεται να της πεις από την πρώτη μέρα ότι πρέπει να δεχθεί μεγαλύτερους αμυντικούς προϋπολογισμούς, περισσότερη επιτήρηση, μικρότερο κοινωνικό χώρο ή λιγότερες δημόσιες δαπάνες αλλού.
Αρκεί να έχει προηγηθεί η αίσθηση ότι όλα αυτά αποτελούν πλέον κόστος επιβίωσης.
Εκεί αλλάζει η γλώσσα και οι εξοπλισμοί δεν είναι πολιτική επιλογή. Είναι «ασφάλεια».
Η επιτήρηση δεν είναι περιορισμός. Είναι «προστασία».
Η συρρίκνωση κοινωνικών δαπανών δεν είναι προτεραιοποίηση. Είναι «αναγκαία θυσία».
Και κάποια στιγμή η κοινωνία μπορεί να βρεθεί να ακούει την πιο παλιά εκδοχή του ίδιου επιχειρήματος:
θα ζήσουμε λίγο χειρότερα σήμερα, για να συνεχίσουμε να ζούμε ελεύθεροι αύριο.
Θα στερηθούμε φάρμακα, στέγη, αξιοπρεπείς μισθούς ή δημόσιες υπηρεσίες — όχι επειδή κάποιος το επιθυμεί, αλλά επειδή «ο κόσμος άλλαξε».
Και στο τέλος έρχεται η σατιρική, σχεδόν γελοία κατάληξη:
θα κάνουμε θυσίες για να μη μιλάνε αύριο τα παιδιά μας κινέζικα ή ρωσικά στις ίδιες τους τις χώρες.
Γιατί η πολεμική προετοιμασία δεν ξεκινά όταν ανοίγει ένα εργοστάσιο πυραύλων.
Δεν ξεκινά όταν ψηφίζεται ένας νέος αμυντικός προϋπολογισμός ούτε όταν εμφανίζεται ένας στρατηγός στην τηλεόραση.
Ξεκινά τη στιγμή που η κοινωνία αρχίζει να θεωρεί τον φόβο φυσιολογικό.
Στη στιγμή που το έκτακτο αποκτά διάρκεια και η καταστροφή ένα ακόμη αφηγηματικό είδος.
Και γι’ αυτό η νέα βιομηχανία του φόβου είναι πιο αποτελεσματική.
Δεν μας ζητά να πιστέψουμε στο αδύνατο αλλά να πιστέψουμε ότι το χειρότερο είναι πιθανότερο απ’ όσο ίσως πραγματικά είναι.
Με αυτό το νέο μηχανισμό, χωρίς τυμπανοκρουσίες, χωρίς αφίσες επιστράτευσης και χωρίς παλιού τύπου προπαγάνδα, οι αντιστάσεις μειώνονται.
Όχι επειδή όλοι γίνονται φιλοπόλεμοι αλλά επειδή συνηθίζουν να ζουν μέσα σε έναν κόσμο που τους λέει διαρκώς ότι δεν υπάρχει άλλη επιλογή.
Όταν η ψυχαγωγία, η ενημέρωση και η γεωπολιτική αρχίζουν να μιλούν την ίδια γλώσσα, τότε η πολεμική προετοιμασία έχει ήδη αρχίσει πολύ πρίν φτάσει στα εργοστάσια όπλων.
Εχει ξεκινήσει από την κανονικοποίηση του φόβου.
Πρόσφατα στην ίδια κατηγορία
