Στις 1 Μαΐου 1944, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, εκτελέστηκαν διακόσιοι πολιτικοί κρατούμενοι. Τους έφεραν από το Χαϊδάρι με φορτηγά. Τους κατέβασαν σε ομάδες. Τους έστησαν στον τοίχο. Ένα από τα πιο σκοτεινά επεισόδια της Κατοχής γράφτηκε μέσα σε λίγα λεπτά, αλλά η σκιά του απλώνεται ακόμη.
Η επίσημη αιτία ήταν τα αντίποινα των Γερμανών για την ενέδρα στη Λακωνία, όπου σκοτώθηκε ο στρατηγικός Φραντς Κρεχ. Όμως αυτό που συχνά αποσιωπάται είναι ότι οι περισσότεροι από τους 200 δεν συνελήφθησαν από τους Ναζί. Ήταν άνθρωποι που είχαν ήδη στοχοποιηθεί πριν από την Κατοχή: κρατούμενοι του καθεστώτος Μεταξά, πολιτικοί εξόριστοι, κομμουνιστές, άνθρωποι που είχαν μπει στη φυλακή ως «εσωτερικός εχθρός».
Η Καισαριανή δεν είναι μόνο ένα έγκλημα Κατοχής. Είναι και η διασταύρωση δύο μορφών βίας: της ναζιστικής καταστολής και του προϋπάρχοντος αντικομμουνιστικού μένους που είχε ήδη θεσμοθετήσει η προπολεμική Ελλάδα. Και ταυτόχρονα, είναι κάτι ακόμη βαθύτερο: ένας τόπος όπου η Ιστορία συνάντησε την αξιοπρέπεια.
Την αξιοπρέπεια που θύμισε ο Μενέλαος Λουντέμης στους φυσικούς του δικαστές, όταν αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση μετανοίας: «Κύριε Πρόεδρε, στον άνθρωπο πήρε εκατομμύρια χρόνια για να σταθεί στα δυο του πόδια και να περπατήσει όρθιος. Δεν θα τον ξαναφέρω εγώ στα τέσσερα σε μια στιγμή.» Αυτό είναι το «ηθικό DNA» αυτών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή: το δικαίωμα να παραμείνεις όρθιος, έστω και για τελευταία φορά· το δικαίωμα να μην παραδώσεις την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ούτε μέσα στον θάνατο.
Δεν ήταν μόνο “οι άλλοι”. Ήταν και αυτοί. Συχνά όταν μιλάμε για τη ναζιστική θηριωδία, επικαλούμαστε τους Εβραίους, τους Ρομά, τους ομοφυλόφιλους, τους ανάπηρους, όσους θεωρήθηκαν «ανεπιθύμητοι». Όμως μέσα σε αυτό το ίδιο σύμπαν εξόντωσης βρίσκονται και οι 200 της Καισαριανής: πολιτικοί κρατούμενοι, άνθρωποι που διώχθηκαν όχι γι’ αυτό που ήταν αλλά γι’ αυτό που πίστευαν.
Η Καισαριανή είναι μια απόδειξη πως η βία της Κατοχής, ο Εμφύλιος και η μετεμφυλιακή Ελλάδα πάτησαν πάνω σε βαθύτατες προϋπάρχουσες ρωγμές της ελληνικής κοινωνίας.
Οι φωτογραφίες που σώθηκαν — επίσημες ή μεταγενέστερες αναπαραστάσεις — έχουν μια παράξενη δύναμη. Όπως όλες οι εικόνες που χαράχτηκαν στη συλλλογική μνήμη κάθε έντιμου ανθρώπου: η Ρόζα Παρκς στο λεωφορείο, η μικρή βιετναμέζα που τρέχει με τη ναπάλμ στην πλάτη της, οι αθλητές Tommie Smith και John Carlos με τις υψωμένες γροθιές στο βάθρο, ο Peter Norman που στάθηκε δίπλα τους και πλήρωσε το τίμημα της αλληλεγγύης, η στιγμή που γκρεμίζεται η πύλη του Πολυτεχνείου, ο νεαρός που στέκεται μπροστά στο τανκ στην Πλατεία Τιεν Αν Μεν.
Όχι επειδή δείχνουν τη στιγμή του θανάτου ή το άχθος των συνεπειών· αυτά, άλλωστε, δεν αποτυπώθηκαν ποτέ. Αλλά επειδή λειτουργούν σαν πολλαπλά επίπεδα μνήμης.
Σχεδόν αυτόματα, η εικόνα της Καισαριανής εκλαμβάνεται ως μια στιγμή «κομμουνιστικού μεγαλείου». Στήθηκαν όρθιοι, τραγούδησαν, δεν λύγισαν. Κι όμως, αυτό είναι μόνο το ένα της πρόσωπο.
Οι φωτογραφίες της Καισαριανής δεν είναι — ή δεν είναι μόνο — ένας ύμνος ιδεολογικής γενναιότητας. Είναι και ένα μνημείο πατριωτισμού. Όχι του μεταπολεμικού πατριωτισμού των συνθημάτων και των κομματικών εκμεταλλεύσεων, των πατριδοκάπηλων και των πολιτικών απατεώνων, αλλά αυτού του άγραφου, ανθρώπινου πατριωτισμού που γεννιέται από την απλή βεβαιότητα ότι «αυτός ο τόπος αξίζει περισσότερα από τον φόβο».
Γιατί πέρα από ιδεολογίες, πέρα από τις διαστρεβλώσεις της Ιστορίας, η εικόνα δείχνει κάτι απλό: η αγάπη για την πατρίδα δεν ήταν (και δεν είναι) μονοπώλιο κανενός.
Η δύναμη της φωτογραφίας βρίσκεται στο *punctum*, στη λεπτομέρεια που «πληγώνει». Και στην περίπτωση της Καισαριανής αυτό το punctum δεν είναι η πειθαρχία των ανδρών ή η σκιά του τοίχου. Είναι η ηρεμία. Αυτή η παράξενη γαλήνη που προηγείται της απόλυτης βίας.
Η Βέρμαχτ δεν έκρυψε ποτέ ότι θα προχωρούσε σε αντίποινα· ήταν μέρος μιας στρατηγικής τρομοκράτησης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Όμως το ότι επέλεξαν *αυτούς* τους 200 δεν είναι ιστορικά ουδέτερο. Οι εκτελεσθέντες — είχαν δεν είχαν σχέση με την ενέδρα στη Λακωνία — ήταν ήδη στοχοποιημένοι, ήδη φυλακισμένοι, ήδη εκτός κοινωνικού σώματος.
Ήταν κομμουνιστές; Ή πατριώτες; Ή πρώτα πατριώτες και μετά κομμουνιστές; Σήμερα, η Καισαριανή είναι τόπος τιμής. Αλλά είναι και τόπος πολιτικής διαμάχης. Κάθε επίσκεψη ηγετών, κάθε επέτειος, κάθε ανάρτηση, ανοίγει ξανά το ερώτημα: ποιος δικαιούται να αφηγηθεί αυτή την ιστορία;
Ίσως η πιο ώριμη απάντηση να είναι: κανείς αποκλειστικά.
Η Καισαριανή δεν ανήκει στις ιδεολογίες· ανήκει στις οικογένειες που έμειναν πίσω, στους ανθρώπους που βίωσαν το τραύμα και στην κοινή μνήμη ενός λαού που είδε την ελευθερία να πληρώνεται με αίμα.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της Καισαριανής δεν είναι η αγριότητα των Γερμανών — αυτό ήταν δεδομένο. Είναι το ήθος των ανθρώπων που στάθηκαν απέναντί τους.
Δεν χρειάζεται να τους αγιοποιήσουμε. Κάποιοι ήταν ιδεολόγοι μέχρι το κόκκαλο. Κάποιοι ήταν απλοί άνθρωποι που βρέθηκαν στο λάθος σημείο. Κάποιοι ίσως πίστεψαν ότι θα γλιτώσουν. Κανείς δεν ξέρει.
Αλλά υπήρχε κάτι κοινό: «η στάση». Το πώς στέκεσαι όταν δεν υπάρχει τίποτα να διαπραγματευτείς. Το πώς κοιτάς τον θάνατο χωρίς να χάνεις την ανθρωπιά σου. Αυτό το στοιχείο δεν έχει ιδεολογία. Δεν είναι δεξιό ή αριστερό. Είναι ανθρώπινο. Και αυτή η ανθρώπινη διάσταση είναι ο λόγος που η Καισαριανή εξακολουθεί να συγκινεί ακόμη και σήμερα.
Όχι επειδή μας λέει κάτι για τα κόμματα του τότε — εξάλλου, το Κόμμα συχνά άφηνε να αιωρείται ένα δυσδιάκριτο όριο ανάμεσα στον διεθνισμό και τον πατριωτισμό — αλλά επειδή μας λέει κάτι για «εμάς». Η μνήμη, όπως έγραφε η Susan Sontag, είναι πάντα ένα πεδίο διαμάχης. Κάθε κοινωνία επιλέγει τι θα θυμηθεί, τι θα ξεχάσει και τι θα μετατρέψει σε σύμβολο.
Η Καισαριανή δεν είναι εύκολος τόπος. Κουβαλάει πολιτικές ταυτότητες, αλλά ταυτόχρονα τις ξεπερνά. Είναι ταυτόχρονα:
• ιστορικό τεκμήριο
• τόπος εθνικού πένθους
• χώρος πολιτικής μνήμης
• σημείο ηθικής αναμέτρησης με το παρελθόν
Και ίσως το βαθύτερο μήνυμα να βρίσκεται εκεί: ότι οι 200 δεν πέθαναν για να δικαιώσουν μία παράταξη αποκλειστικά, αλλά για να φανεί ότι ακόμη και σε εποχές απόλυτου σκότους η Αξιοπρέπεια μπορεί να σταθεί όρθια.
Στο τέλος, αυτό που μένει δεν είναι η «κομμουνιστική ταυτότητα» ούτε η «εθνική αφήγηση». Είναι η ανθρώπινη γενναιότητα, η ηθική ακέραιη στάση, η αξιοπρέπεια που δεν θολώνει μπροστά στο απόσπασμα.
Το Σκοπευτήριο της Καισαριανής είναι μνημείο γιατί δείχνει κάτι που συνήθως δεν γράφεται στα βιβλία: ότι η πατρίδα δεν είναι ένας λόγος — είναι μια στάση ζωής. Και όσοι στάθηκαν τότε μπροστά στον τοίχο το απέδειξαν, όπως το είπε και ο Μπελογιάννης στη δίκη του: «Έτσι αγαπάμε εμείς την Ελλάδα, με την καρδιά μας και με το αίμα μας.»
Οι 200 δεν είναι μόνο η Αριστερά· είναι ΚΑΙ η Αντίσταση. Είναι η μνήμη ενός λαού που πένθησε, που πάλεψε και που προσπάθησε να κρατήσει όρθια τη δική του μικρή προσωπική Ελλάδα μέσα στα πιο σκοτεινά χρόνια.
Εις μνήμη…
