Στις 3 Ιανουαρίου 2026, οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν στρατιωτική επιχείρηση εντός της Βενεζουέλας και συνέλαβαν τον Νικολάς Μαδούρο, μεταφέροντάς τον στη Νέα Υόρκη για να αντιμετωπίσει δικαστικές κατηγορίες. Δύο ημέρες αργότερα, στις 5 Ιανουαρίου, η Delcy Rodríguez ορκίστηκε προσωρινή, μεταβατική πρόεδρος, με τη στήριξη βασικών θεσμών και του στρατού, την ώρα που ο Μαδούρο εμφανιζόταν ενώπιον αμερικανικού δικαστηρίου. Στο εσωτερικό της χώρας κηρύχθηκε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, αναπτύχθηκαν colectivos και μηχανισμοί εσωτερικής ασφάλειας, ενώ ο διεθνής Τύπος άρχισε να μιλά για συλλήψεις, εκφοβισμό πληθυσμού και «κρατήσεις δημοσιογράφων».
Τι δεν ειπώθηκε σχεδόν από κανέναν: αν αυτό συνιστά αλλαγή εξουσίας.
Η κυρίαρχη εικόνα δεν είναι η ρήξη αλλά η ασάφεια. Κανείς δεν μιλά ανοικτά για ανατροπή, αλλά ούτε και για μια βίαιη τομή που άνοιξε κενό ισχύος. Το σύστημα διακυβέρνησης επιχειρεί να αναπαραχθεί χωρίς τον Μαδούρο, διατηρώντας τη συνοχή του μηχανισμού και μετατοπίζοντας το πρόσωπο στην κορυφή. Η Delcy Rodríguez δεν είναι outsider, ούτε τεχνοκρατική λύση ανάγκης. Είναι πρόσωπο-πυρήνας του chavismo, οργανικό στοιχείο του καθεστώτος. Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν «κρατά» προσωρινά την εξουσία, αλλά αν λειτουργεί ως γέφυρα προς μια ελεγχόμενη μετάβαση ή ως διάδοχη λύση που διατηρεί άθικτο το σύστημα αλλάζει απλώς τη βιτρίνα.
Θεσμικά, το πλαίσιο είναι θολό. Οι αναφορές σε ερμηνείες περί «temporary absence» επιτρέπουν την παράταση της προσωρινότητας χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα. Η αντιπολίτευση βρίσκεται σε ένα παράδοξο: διαθέτει ένα αφήγημα νομιμοποίησης –εκλογές, διεθνή αναγνώριση στο πρόσφατο παρελθόν– αλλά η πραγματική ισχύς στο έδαφος περνά αυτή τη στιγμή από τον στρατό, το δικαστικό σύστημα και τον μηχανισμό ασφαλείας. Το άμεσο ερώτημα δεν είναι «ποιος κέρδισε», αλλά ποιος μπορεί να κυβερνήσει χωρίς να αιματοκυλήσει τη χώρα.
Από την πλευρά των ΗΠΑ, η επιχείρηση παρουσιάζεται ως άρση ενός καθεστώτος και ως πράξη “law enforcement”: σύλληψη, μεταφορά, δίκη. Η διεθνής ανάγνωση, ωστόσο, είναι διαφορετική. Πρόκειται για μονομερή στρατιωτική ενέργεια με τεράστιο προηγούμενο, στηριγμένη σε νομικές και ηθικές αιτιολογήσεις που δύσκολα πείθουν πέραν του εσωτερικού ακροατηρίου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν δείχνει διάθεση να ακολουθήσει. Ο ΟΗΕ δεν θα νομιμοποιήσει. Δεν υπάρχει διεθνής συναίνεση τύπου 2003. Και εδώ δεν έχουμε Ιράκ. Η Βενεζουέλα δεν είναι στρατιωτικά «εύκολη»: γεωγραφία ζούγκλας και πόλεων, στρατός με εμπειρία εσωτερικού ελέγχου, colectivos που λειτουργούν ως παρακρατικός βραχίονας.
Ο ελέφαντας στο δωμάτιο είναι, φυσικά, το πετρέλαιο. Οι αγορές και οι αναλυτές διαβάζουν ήδη τα γεγονότα ως πιθανό pivot προς αναδιάταξη του πετρελαϊκού τομέα της Βενεζουέλας, με σενάρια μεσο-μακροπρόθεσμης αύξησης παραγωγής αν αλλάξει το πλαίσιο κυρώσεων και επενδύσεων. Ταυτόχρονα, η PDVSA κινείται προς μείωση παραγωγής λόγω άμεσων εμποδίων στις εξαγωγές και του συνεχιζόμενου εμπάργκο, δημιουργώντας βραχυπρόθεσμη πίεση αντί για κάποιο άμεσο “boom”. Στις ΗΠΑ, διυλιστήρια που εξαρτώνται από heavy crude παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις, ενώ ο ρόλος της Chevron και των ειδικών αδειών (waivers) αναδεικνύεται σε πιθανό σημείο πολιτικής διαπραγμάτευσης.
Αν η Ουάσιγκτον επιχειρήσει γρήγορη πετρελαϊκή αναδιάρθρωση χωρίς πολιτική νομιμοποίηση στο εσωτερικό της Βενεζουέλας, ρισκάρει αντάρτικη αντίδραση, σαμποτάζ υποδομών και περαιτέρω καταστολή. Το στοίχημα δεν είναι τεχνικό, είναι πολιτικό.
Παρακολουθώντας τα διεθνή ΜΜΕ, διακρίνει κανείς πέρα από την προπαγάνδα –η οποία είναι απαραίτητο μέσο– την καλλιέργεια πλήρους ασάφειας ως τεχνική κάλυψης ενός κενού: του κενού ενός αφηγήματος ετών. Όταν οι New York Times ή οι Financial Times αναφέρουν ότι «η Rodríguez και ο αδελφός της είχαν πέρυσι συνομιλίες με τις ΗΠΑ», χωρίς όνομα, ρόλο, θεσμική ιδιότητα, έγγραφα ή χρονολόγηση, αυτό δεν είναι αφέλεια. Είναι δημοσιογραφική ασάφεια που επιτρέπει πολιτική ανακατασκευή εκ των υστέρων. Η ασάφεια εδώ δεν είναι κενό· είναι χώρος χειρισμού.
Υπήρξε ένα αφήγημα: «ο Μαδούρο είναι αυταρχικός». Αντί για το πιο σύνθετο και πολιτικά άβολο: ότι πιέστηκε, απομονώθηκε, εκβιάστηκε και ότι μια ολόκληρη χώρα στραγγαλίστηκε οικονομικά. Δεν είναι το ίδιο. Και δεν είναι ουδέτερο.
Και ακριβώς εδώ παρεμβάλλεται η γνωστή, σχεδόν αυτόματη, ηθική υπεροχή ως υποκατάστατο ανάλυσης. Ακόμη και αξιόπιστα, «ριζοσπαστικά» μέσα, με όλη την intellectual culture που επικαλούνται, πέφτουν συχνά στην παγίδα να συγχέουν την ηθική στάση με τη γεωπολιτική ανάλυση ισχύος. Μπερδεύουν την ελευθεριότητα με την ελευθερία, τον δικαιωματισμό –είτε αφορά ταυτότητες είτε επιμέρους κοινωνικές διεκδικήσεις– με την πραγματική κατανομή εξουσίας στο έδαφος. Εκεί χάνεται η μπάλα.
Έτσι μπορεί να συνυπάρχει, χωρίς καμία εσωτερική αντίφαση, το σχήμα: «κακώς οι ΗΠΑ εισέβαλαν στη Βενεζουέλα, αλλά εκεί υπάρχει δικτατορία και ναρκωτικά που απειλούν την κοινωνία, άρα καλώς», την ίδια στιγμή που η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία καταδικάζεται απολύτως, διότι η Ρωσία «δεν έπρεπε» να αισθάνεται απειλή από τα όπλα του καλού ΝΑΤΟ στην αυλή της. Η ισχύς, όμως, δεν λειτουργεί με καθαρές προθέσεις ούτε με ηθικά συνεπή αφηγήματα.
Τα πιο σκοτεινά σενάρια δεν προκύπτουν από κάποια απόφαση κορυφής, αλλά από τη διάβρωση στο εσωτερικό του ίδιου του μηχανισμού. Ρήγματα στο chavismo ή στον στρατό θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κατακερματισμό της εξουσίας, με ομάδες ασφαλείας και colectivos να λειτουργούν όλο και πιο αυτόνομα, παράγοντας βία και αστάθεια χωρίς κεντρικό έλεγχο. Παράλληλα, η σύγκρουση μπορεί να «εξωτερικευτεί»: εργαλειοποίηση του πετρελαίου, των κυρώσεων και των συνόρων, αύξηση μεταναστευτικών ροών, ενίσχυση λαθρεμπορίου και επεισοδίων χαμηλής έντασης που μεταφέρουν το κόστος της κρίσης εκτός Βενεζουέλας.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα σενάρια των επόμενων 30 έως 180 ημερών δεν διαφέρουν τόσο ως προς τα πρόσωπα, όσο ως προς τον βαθμό ρήξης με το υπάρχον σύστημα. Το πιθανότερο είναι ένα καθεστώς ελεγχόμενης συνέχειας: η Rodríguez διατηρεί τον μηχανισμό, ανοίγει περιορισμένα κανάλια «διαλόγου» προς τα έξω, αλλά .ο πυρήνας της εξουσίας παραμένει ουσιαστικά ανέπαφος. Ένα δεύτερο, δυσκολότερο αλλά πολιτικά βέλτιστο σενάριο θα ήταν μια διαπραγματευμένη μετάβαση, με συμφωνία ανάμεσα σε τμήματα της αντιπολίτευσης και του στρατού, σαφές χρονοδιάγραμμα εκλογών και κάποιας μορφής διεθνή επιτήρηση. Τα δύο αυτά ενδεχόμενα, όμως, δεν είναι ισοδύναμα ούτε ουδέτερα· προϋποθέτουν διαφορετικό βαθμό σύγκρουσης με το υπάρχον καθεστώς ισχύος.
Σε κάθε περίπτωση, αυτό που διακυβεύεται δεν είναι απλώς το ποιος θα διαχειριστεί την επόμενη φάση, αλλά αν το κενό ενός αποτυχημένου αφηγήματος θα καλυφθεί με πολιτική λύση ή με περισσότερη ισχύ.
Η ισχύς δεν λειτουργεί με καθαρές προθέσεις. Λειτουργεί με συμφέροντα, εκβιασμούς και σιωπές. Γι’ αυτό και η κεντρική υπόθεση που δοκιμάζεται τώρα δεν είναι στρατιωτική αλλά πολιτική. Αν για μερικές ώρες ή ημέρες ακόμη δεν υπάρξει μαζική λαϊκή κινητοποίηση, αν δεν εμφανιστεί νέος ηγετικός πόλος με κοινωνικό βάρος και αν το καθεστώς κρατήσει τον έλεγχο χωρίς αιματοχυσία, τότε επιβεβαιώνεται ότι στράβωσε η βασική υπόθεση πάνω στην οποία χτίστηκε όλο το αφήγημα: ότι «ο λαός είναι έτοιμος, απλώς περιμένει».
Αν δεν εμφανιστεί αυτό το momentum, το πρόβλημα δεν είναι επικοινωνιακό. Είναι δομικό. Η κοινωνία στη Βενεζουέλα είναι εξαντλημένη, έχει μεταναστεύσει μαζικά, έχει καεί από ψευδο-στιγμές αλλαγής, όπως εκείνη του Juan Guaidó. Αυτό δεν γεννά εξέγερση. Γεννά ακινησία. Και αυτή την ακινησία πολλές δυτικές αναλύσεις δεν ξέρουν να διαβάζουν.
Όταν αποτυγχάνει η κοινωνική πίεση και η αντιπολιτευτική νομιμοποίηση, ιστορικά απομένουν μόνο τρεις δρόμοι: αποδοχή στασιμότητας, διαπραγμάτευση με το υπάρχον καθεστώς ή εξωτερική επιβολή αλλαγής. Στο τελευταίο σενάριο εντάσσονται στοχευμένες επιχειρήσεις, παρατεταμένες κυρώσεις, οικονομικός στραγγαλισμός, δημιουργία παράλληλων θεσμών και, αν υπάρξει βία, η παρουσίασή της ως «εσωτερικής».
Αν επιβεβαιωθεί ότι το αφήγημα λαϊκής εξέγερσης ήταν wishful thinking, τότε όποια κλιμάκωση έρθει δεν θα είναι «για τη δημοκρατία», αλλά για να καλυφθεί μια στρατηγική αποτυχία. Δεν απέτυχε μια επιχείρηση. Απέτυχε ένα αφήγημα ετών που έλεγε ότι η κοινωνία βράζει και περιμένει έναν ηγέτη για να καταρρεύσει το καθεστώς.
Το βασικό λάθος ανάγνωσης ήταν η σύγχυση της δυσαρέσκειας με τη διαθεσιμότητα για εξέγερση, της φτώχειας με την πολιτική κινητοποίηση, της αντι-Μαδούρο διάθεσης με την πίστη στην αντιπολίτευση. Η κοινωνία δεν περίμενε ούτε τον Guaidó ούτε τη María Corina Machado. Όχι από ιδεολογική τύφλωση, αλλά από εμπειρία. Από αξιοπρέπεια, από συλλογική μνήμη μιας σκληρής αποικιοκρατείας… Όταν καείς δύο και τρεις φορές, δεν βγαίνεις στον δρόμο για αφηγήματα. Βγαίνεις μόνο αν πιστεύεις ότι αλλάζει κάτι πραγματικά.
Και αυτό είναι το σημείο που πονάει περισσότερο κάθε «εξαγόμενο» αφήγημα δημοκρατίας, τάξης και ασφάλειας: όταν η κοινωνία δεν παίζει τον ρόλο που της έγραψαν.
