“Η μικρή Μαρί (ή Κλάρα στις μεταγενέστερες διασκευές) λαμβάνει ως χριστουγεννιάτικο δώρο έναν παράξενο, άσχημο ξύλινο καρυοθραύστη. Τη νύχτα, ο κόσμος των παιχνιδιών ζωντανεύει. Ο Καρυοθραύστης αποκαλύπτεται ως στρατιώτης και έρχεται αντιμέτωπος με τον Βασιλιά των Ποντικών και τον στρατό του. Στη μάχη τραυματίζεται.
Η Μαρί δεν αποστρέφεται το σπασμένο παιχνίδι. Το φροντίζει. Το προστατεύει. Επιμένει να το βλέπει. Μέσα από αυτή τη σχέση, ο Καρυοθραύστης μεταμορφώνεται σε πρίγκιπα και την οδηγεί σε έναν αλλόκοτο, ονειρικό κόσμο. Όμως στον E.T.A. Hoffmann το όνειρο δεν είναι ποτέ αθώο. Η πραγματικότητα και η φαντασία μπλέκονται επικίνδυνα και δεν είναι ποτέ ξεκάθαρο τι «όντως» συνέβη.”
Το παραμύθι μιλά για: τη μετάβαση από την παιδικότητα στη συνείδηση, τη φροντίδα ως πράξη μεταμόρφωσης, το τίμημα της ωρίμανσης, τη σκοτεινή πλευρά του φαντασιακού
Ο Καρυοθραύστης του Hoffmann, γραμμένος το 1816, δεν αφηγείται μια γιορτή. Αφηγείται ένα ρήγμα. Ένα παιδί που έρχεται αντιμέτωπο με έναν κόσμο όπου τα παιχνίδια δεν είναι αθώα, τα όνειρα δεν είναι καταφύγιο και η μεταμόρφωση περνά αναγκαστικά από τραύμα. Ο ξύλινος στρατιώτης δεν σώζεται επειδή είναι «καλός», αλλά επειδή κάποιος επιμένει να τον βλέπει ως κάποιον που πονά όταν όλοι οι άλλοι βλέπουν ένα σπασμένο αντικείμενο.
Ο Καρυοθραύστης δεν γεννήθηκε ως χριστουγεννιάτικο παραμύθι. Γεννήθηκε ως ανήσυχη αφήγηση σε μια Ευρώπη κουρασμένη από πολέμους, ενοχές και εσωτερική πειθαρχία. Το 1816, ο Hoffmann γράφει τον «Καρυοθραύστη και τον Βασιλιά των Ποντικών» όχι για να παρηγορήσει, αλλά για να εκθέσει: την εύθραυστη γραμμή ανάμεσα στη φαντασία και τη συνείδηση, στο παιχνίδι και την απώλεια, στην αθωότητα και την ενοχή.
Είναι η εποχή της μεταναπολεόντειας Ευρώπης, του γερμανικού ρομαντισμού σε μια ακραία σκοτεινή φάση και μιας κοινωνίας πειθαρχίας, εσωτερικής ενοχής, φόβου του ανορθολογικού
Το 1816 είναι και το λεγόμενο «έτος χωρίς καλοκαίρι», μετά την έκρηξη του ηφαιστείου Ταμπόρα. Πτώση θερμοκρασίας, καταστροφή σοδειών, λιμός, αστάθεια, σκοτάδι, ανησυχία — ένας κόσμος που ταιριάζει απόλυτα με τον τόνο του Hoffmann.
Ο Hoffmann, αν και έγραφε (και) παραμύθια, δεν έγραφε για παιδιά. Έγραφε για:
ρήγματα της ψυχής, διπλές πραγματικότητες, την ανησυχία πίσω από το όμορφο
“Ο Καρυοθραύστης είναι μια ιστορία μετάβασης από την αθωότητα στη γνώση, από το παιχνίδι στην απώλεια, από το αντικείμενο στο υποκείμενο.”
Ο ξύλινος στρατιώτης δεν είναι ήρωας· είναι πράγμα. Ένα άκαμπτο, σπασμένο αντικείμενο που αποκτά αξία μόνο μέσα από τη σχέση. Η Κλάρα (ή Μαρί) δεν τον ερωτεύεται ρομαντικά· τον αναγνωρίζει. Τον φροντίζει. Και μέσα από αυτή τη φροντίδα, το άψυχο γίνεται ανθρώπινο.
Η μάχη με τον Βασιλιά των Ποντικών δεν είναι εξωτερική σύγκρουση. Είναι η σύγκρουση του κόσμου του παιχνιδιού με τον κόσμο της φθοράς. Ο τραυματισμός του Καρυοθραύστη είναι αναγκαίος: χωρίς ρήγμα, δεν υπάρχει μεταμόρφωση. Το όνειρο δεν είναι φυγή· είναι «δοκιμασία».
Ο Hoffmann συνδέει το Παιχνίδι με ένα Πρόσωπο με στόχο την ανάδειξη της ηθικής αξίας μέσα από τη σχέση. Παρουσιάζει το Τραύμα ως Πέρασμα διότι χωρίς πόνο δεν υπάρχει ωρίμανση. Το Όνειρο ως Έκθεση σε μια άλλη πραγματικότητα, όχι Προστασία.
«Ο Καρυοθραύστης δεν μιλά για το πώς γινόμαστε ευτυχισμένοι, αλλά για το πώς μαθαίνουμε να βλέπουμε την ευτυχία.»
Τα Χριστούγεννα, στον Hoffmann, είναι ένα ιδιαίτερο μεν σκηνικό όπου όμως δεν κυριαρχεί η θαλπωρή, η λύτρωση ή εγγυημένη αγάπη. Το δώρο είναι παράξενο, άσχημο, σχεδόν απειλητικό. Το όνειρο δεν λυτρώνει — αποκαλύπτει. Η φαντασία δεν προστατεύει — ραγίζει.
Αυτή η σκοτεινή ρομαντική γραφή είναι συντονισμένη με τη γερμανική, προτεσταντική αίσθηση του κόσμου: η ζωή ως δοκιμασία, η ενοχή ως υπόγειο ρεύμα, η ωρίμανση ως απώλεια. Ο Hoffmann δεν φοβάται το σκοτάδι. Φοβάται την ψευδαίσθηση ότι δεν υπάρχει.
Η πρώτη μεγάλη μετατόπιση έρχεται με τον Alexandre Dumas (peur) το 1844. Ο Δουμάς δεν μεταφράζει τον Hoffmann· τον επαναπλαισιώνει. Μαλακώνει τη σκοτεινιά, καθαρίζει την αφήγηση, μετατρέπει τo «ανήσυχο» παραμύθι σε γλυκό παραμύθι. Η Μαρί γίνεται Κλάρα. Το όνειρο γίνεται φυγή. Το τραύμα γίνεται επεισόδιο. Η ιστορία γίνεται κοινωνικά ανεκτή.
Δεν πρόδωσε τον Hoffmann. Τον «μετέφρασε» σε κάτι ασφαλές. Δεν αφαίρεσε εντελώς τη σκοτεινιά, αλλά το ρίσκο.
Η οριστική μεταμόρφωση έρχεται το 1892 με τον Pyotr Ilyich Tchaikovsky. Η μουσική, αισθησιακή και νοσταλγική, σκεπάζει ολοκληρωτικά την ενοχή με ομορφιά. Ο Καρυοθραύστης γίνεται τελετουργία, παιδική μνήμη, χριστουγεννιάτικη σταθερή αξία.
Έτσι γεννιέται το παράδοξο: ένα έργο που ξεκίνησε ως σκοτεινή αφήγηση ωρίμανσης μετατρέπεται σε παγκόσμιο σύμβολο γιορτής. Όχι επειδή άλλαξε το κείμενο, αλλά επειδή άλλαξε η μνήμη.
Ο Hoffmann δεν χάθηκε. Παραμερίστηκε στο συλλογικό ασυνείδητο. Κάτω από τα στολίδια και τις μελωδίες, παραμένει ο τραυματισμένος στρατιώτης και η αίσθηση ότι η ωρίμανση δεν είναι δώρο, αλλά τίμημα.
Τα Χριστούγεννα δεν ήταν πάντα μια περίοδος «κατανάλωσης ευτυχίας», αλλά μια Στιγμή εσωτερικού λογαριασμού. Και τα παραμύθια που αντέχουν στον χρόνο δεν είναι εκείνα που μας καθησυχάζουν, αλλά εκείνα που συνεχίζουν να μας ανησυχούν.
