Μια παράδοση που δεν πρέπει να χαθεί…
Σε μια εποχή όπου η κουλτούρα συρρικνώνεται σε gifs και memes, η φιγούρα ενός καμπούρη φτωχούλη που χτυπάει με το ξύλο τον Πασά και κοροϊδεύει τους πάντες μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, μουσειακό κατάλοιπο. Κι όμως, ο Καραγκιόζης δεν είναι απολίθωμα. Είναι ένας ζωντανός, λαϊκός μύθος που για ενάμιση αιώνα στέκεται απέναντι στην εξουσία και στην ίδια τη μοίρα.
Το ελληνικό Θέατρο Σκιών είναι ίσως το πιο εμβληματικό δείγμα του πώς μια κοινότητα μετατρέπει το τραύμα σε γέλιο, την καταπίεση σε σάτιρα, τη φτώχεια σε δημιουργία.
Ηρωες και καταγωγή
Ο μπερντές – ένα κομμάτι λευκό πανί – γίνεται ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που παλεύει. Στη σκιά του εμφανίζονται χαρακτήρες που όλοι γνωρίζουμε: ο Χατζηαβάτης, ο Πασάς, ο Βεληγκέκας, ο Σιορ Διονύσιος, το κολλητήρι, η Αγλαΐα η Βεζυροπούλα. Και πάνω απ’ όλους, ο αιώνιος αντι-ήρωας: ο Καραγκιόζης…
Η καταγωγή του Καραγκιόζη δεν είναι μυστήριο. Ξεκινά από την Οθωμανική Ανατολή του 16ου αιώνα, με τους χαρακτήρες «Karagöz και Hacivat»: ο πρώτος αθυρόστομος και κατεργάρης, ο δεύτερος ευγενικός αλλά αφελής. Το δίδυμο αυτό πρωτοπαρουσιάστηκε σε παλάτια και πλατείες, σε παραστάσεις που συνδύαζαν μουσική, τραγούδι, αθυροστομία και κοινωνική σάτιρα.
Το πέρασμα στην Ελλάδα
Από την Κωνσταντινούπολη ο Καραγκιόζης πέρασε στα Βαλκάνια. Στην Ελλάδα βρήκε νέα σάρκα: προσαρμόστηκε στη γλώσσα, στα ήθη, στην τοπική σάτιρα. Η μορφή του έγινε πιο γήινη, πιο φτωχική. Από «λαϊκός μίμος» στην Οθωμανική αυλή, μετατράπηκε στον φτωχό Έλληνα που τα βάζει με τους ισχυρούς. Έτσι κέρδισε το κοινό.
Ο Καραγκιόζης, βέβαια, δεν είναι ένα μοναχικό φαινόμενο. Έχει συγγενικές παραδόσεις από μια Μεσόγειο γεμάτη μάσκες και μουσικές και ανήκει σε μια μεγάλη οικογένεια λαϊκού θεάτρου.
Είναι «ξάδελφος» του Αρλεκίνου, του Πανταλόνε, της Κολομπίνας – χαρακτήρες στερεότυπα, με μάσκες, αυτοσχεδιασμό και κοινωνική σάτιρα. Οι ίδιες οι μάσκες της Commedia dell’ Arte (Ιταλία, 16ος αιώνας), είναι οι πρόγονοι της φιγούρας του Καραγκιόζη.
Πιθανόν, οι δημιουργοί του να εμπνεύστηκαν και από τους Ρωσικούς «σκομορόχους», οι οποίοι ήταν γελωτοποιοί και μουσικοί που γύριζαν τα χωριά, διακωμωδώντας εξουσία και θρησκεία. Στις γιορτές τους συναντάμε την ίδια λειτουργία: να γελοιοποιούν τον ισχυρό, να εξισορροπούν το φόβο.
Επίσης,στην Οθωμανική αυτοκρατορία οι εβραϊκές –σεφαραδίτικες κοινότητες υιοθέτησαν μορφές λαϊκού θεάτρου με γλωσσικά παιχνίδια και σάτιρα, που έμοιαζαν πολύ με τον Καραγκιόζη.
Η Μεσόγειος υπήρξε ένα χωνευτήρι πολιτισμών· οι παραδόσεις ανακατεύτηκαν και έφτιαξαν μια κοινή γλώσσα γέλιου. Ο Καραγκιόζης είναι απλώς η ελληνική διάλεκτος αυτής της γλώσσας.
Ο «Μίκυ Μάους» της Ανατολής
Συχνά λέγεται, με κάποια δόση υπερβολής, ότι ο Καραγκιόζης είναι ο «Μίκυ Μάους» της Ανατολής. Ο παραλληλισμός έχει βάση: και οι δύο έγιναν πολιτισμικά σύμβολα, αναγνωρίσιμα από παιδιά και ενήλικες. Ο Μίκυ όμως είναι προϊόν ενός βιομηχανικού στούντιο, με στόχο την παγκόσμια αγορά. Ο Καραγκιόζης είναι παιδί της φτώχειας, φτιαγμένος από χαρτόνι και χρώμα, ζωντανός μόνο μέσα από τη φωνή του καραγκιοζοπαίχτη.
{field 1}Ο Μίκυ είναι αισιόδοξος, χαριτωμένος, πάντα κερδίζει. Ο Καραγκιόζης είναι πονηρός, πεινασμένος, συχνά γελοιοποιείται, αλλά δεν συντρίβεται ποτέ. Αν ο Μίκυ είναι το «αμερικανικό όνειρο» σε μορφή κινουμένων σχεδίων, ο Καραγκιόζης είναι το «ελληνικό δράμα» σε μορφή γέλιου.
Γιατί ο Καραγκιόζης μας, δεν ήταν μόνο διασκέδαση. Ήταν κοινωνικός θεσμός. Ήταν σάτιρα εξουσίας: Ο Πασάς είναι ο αιώνιος τύραννος. Ο Βεληγκέκας το όργανο της βίας, του Νόμου και της Τάξης. Αυτούς ο Καραγκιόζης τους ξεγελά, τους γελοιοποιεί, εκτονώνει το κοινό.
Όπως ο Σιορ Διονύσιος γελοιοποιεί τον Ιόνιο αριστοκράτη, ο Μορφονιός την ξιπασιά, ο Σταύρακας τον μάγκα, η Αγλαΐα την φτωχή νοικοκυρά…
Όλοι είναι γνωστοί μας. Ένας μεγάλος Καθρέφτης κοινωνικών στερεοτύπων.
Ο Καραγκιόζης αμφισβητεί την «Τάξη» και μιλάει τη λαϊκή γλώσσα, παίζει με ιδιώματα, βρίζει, τραγουδάει. Η γλώσσα είναι όπλο του.
Σε μια κοινωνία χωρίς ελευθεροτυπία, χωρίς σάτιρα στα ΜΜΕ, το Θέατρο Σκιών ήταν το μοναδικό πεδίο όπου ο λαός μπορούσε να γελάσει με τον τύραννο.
Ο Καραγκιόζης στη σύγχρονη Ελλάδα
Αργότερα, στα νεότερα χρόνια, στα ντοκιμαντέρ και τις συγκεντρώσεις, θύμιζε ότι θηλυκώνει τη συλλογική μνήμη, ακουμπώντας της έμπνευση και ελπίδα.
Ο μεγαλύτερος, ίσως, αλλά σίγουρα ο πιο γνωστός «δάσκαλος» του θεάτρου σκιών και της «λαϊκής Ιστορίας», με αφηγητή τον Καραγκιόζη ήταν ο Ευγένιος Σπαθάρης — «Ο δάσκαλος που θραύει τη σιγή.»
Γιος του Σωτήρη Σπαθάρη, ο Ευγένιος αφιέρωσε ζωή στο θέατρο σκιών. Τον τίμησε ως πολιτιστική κεφαλή, τον ανέβασε σε διεθνή σκηνή, και του έδωσε νέο «σώμα»: με τηλεόραση, ηχογραφήσεις, συνεργασίες με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Γιάννη Τσαρούχη και άλλων.
Σήμερα ο Καραγκιόζης επιβιώνει σε φεστιβάλ, μικρά θέατρα, εκπαιδευτικά προγράμματα. Υπάρχουν καλλιτέχνες που κρατούν ζωντανή την τέχνη του, δίνοντάς της νέες μορφές: animations, ντοκιμαντέρ, ακόμα και TikTok αποδόσεις.
Στη σκηνή της σύγχρονης τέχνης, εμφανίζονται καλλιτέχνες που εμπνέονται από τη σκιώδη παράδοση:
- Ο SpyrosAngelopoulos χρησιμοποιεί τον Καραγκιόζη ως μέσο ανατολίτικης μνήμης και πολιτικής κριτικής, ανακατεύοντας τέχνη και ιστορία σε performance-installations στη Νέα Υόρκη
- Οι Ergastirio Skiwn Kouzaros συνεχίζουν ζωντανά το θέατρο σκιών, φέρνοντας το Καραγκιόζη σε παιδιά και ενήλικες μέσω χρηστών θεαμάτων και TikTok παρουσιών και στο Antipodean Odyssey (φεστιβάλ που εστιάζει σε μικρά παιδιά).
Το ερώτημα είναι αν μπορεί να γίνει διεθνές brand, όπως έγινε η Commedia ή ο Μίκυ. Ίσως όχι με την ίδια εμπορική δύναμη, αλλά ως πολιτισμικό προϊόν η αξία του είναι τεράστια: συνδέει την Ελλάδα με την Ανατολή, την Ευρώπη με τη Μεσόγειο..
Η αξία του Θεάτρου Σκιών…
Η τέχνη του Θέατρου Σκιών αναπνέει ξανά — όχι μουσειακά, αλλά ζωντανά, με νέες ιστορίες πάνω στο πανί.
Ο Καραγκιόζης δεν είναι απλώς θέατρο για παιδιά. Είναι κληρονομιά. Είναι η απόδειξη ότι το γέλιο σώζει, ότι η φτώχεια μπορεί να γεννήσει δημιουργία, ότι οι λαοί αντιστέκονται μέσα από το χιούμορ. Αν χαθεί, θα χαθεί μαζί του κι ένα κομμάτι της συλλογικής μας ψυχής.
Ο μπερντές μάς καλεί ακόμα: να δούμε τον εαυτό μας στις σκιές. Γιατί ο Καραγκιόζης, με το στραβό του πόδι και την πείνα του,δεν είναι εποχή· είναι παρελθόν, είναι παρόν και μέλλον. Είναι η παρηγοριά στα δύσκολα, η γλώσσα ενός λαού που γέλασε ενώ του έπνιγαν τη φωνή. Αν εξαφανιστεί, δεν χάνουμε μόνο θέαμα. Χάνουμε ένα κομμάτι από τη συλλογική μας ψυχή, από τη δύναμη του γέλιου σαν άμυνα.
Ας τον αφήσουμε να ξαναβρεί δρόμο σε σχολεία, θέατρα, πλατείες και… viral πλατφόρμες. Γιατί, όπως έλεγε ο Ευγένιος Σπαθάρης, ο Καραγκιόζης είναι όχι μόνο ο ήρωας του παρελθόντος, αλλά και φάρος ελπίδας για το αύριο.
