Ο άνδρας, η γυναίκα και η αιώνια διαπραγμάτευση με τον χρόνο
Στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι (1890–1891), ο Όσκαρ Ουάιλντ παίρνει το παλιό φαουστικό όνειρο της υπέρβασης των ανθρώπινων ορίων και του προσθέτει μια σχεδόν σατανική λεπτομέρεια.
Στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι (1890–1891), ο Όσκαρ Ουάιλντ παίρνει το παλιό φαουστικό όνειρο της υπέρβασης των ανθρώπινων ορίων και του προσθέτει μια σχεδόν σατανική λεπτομέρεια.
Ο όμορφος νεαρός κοιτάζει την εικόνα του στον καμβά και βλέπει μπροστά του κάτι που όλοι γνωρίζουμε, αλλά κανείς δεν θέλει πραγματικά να κοιτάξει κατάματα.
Ο χρόνος θα περάσει. Το πρόσωπό του θα αλλάξει, το σώμα του θα γεράσει και η ομορφιά, που σήμερα μοιάζει αυτονόητη, κάποτε θα αρχίσει να υποχωρεί.
Και τότε γεννιέται η αδιανόητη επιθυμία:
να γεράσει ο πίνακας αντί για εκείνον.
Γιατί δεν αρκεί να κερδίσεις χρόνο. Πρέπει μαζί του να σώσεις τη νεότητα — και την ομορφιά.
Το ενδιαφέρον στη σύλληψη του Ουάιλντ δεν βρίσκεται μόνο στη φαουστική επιθυμία να ξεφύγει ο άνθρωπος από τα όριά του. Βρίσκεται και σε μια λεπτομέρεια που, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη: ο άνθρωπος που ενσαρκώνει την αγωνία της διατήρησης της ομορφιάς απέναντι στην πατίνα του χρόνου είναι άνδρας· σε πείσμα της κυρίαρχης αντίληψης ότι, έως πρόσφατα, οι κοινωνίες αντιμετώπιζαν τη γήρανση σχεδόν σαν γυναικεία υπόθεση.
Ο άνθρωπος έχει αιώνια εμμονή με την ομορφιά και, αν κάποτε αποτελούσε καθαρά ταξικό προνόμιο η διατήρηση και η ανάδειξή της, σήμερα είναι ένα πολύ πιο δημοκρατικό κεκτημένο, χάρη στην εξέλιξη της χημείας, της ιατρικής και της μόδας…
Ωστόσο, από τη Νεφερτίτη και την Ωραία Ελένη ως την Κλεοπάτρα, κι από τα αρώματα και τα καλλυντικά μέχρι το μπότοξ και τις σύγχρονες υποσχέσεις παράτασης της νεότητας, και γυναίκες και άνδρες, δεν έπαψαν ποτέ να διαπραγματεύονται με τον χρόνο – ή τουλάχιστον να προσπαθούν.
Όχι πάντοτε με τον ίδιο τρόπο, αλλά πάντοτε με τον ίδιο αντίπαλο:
τη φθορά.
Μέσα από διαφορετικά στερεότυπα, γυναίκες και άνδρες έμαθαν απλώς να φοβούνται διαφορετικές εκδοχές της ίδιας απώλειας.
Για τη γυναίκα, η κοινωνία συνέδεσε επί αιώνες τη νεότητα με την ομορφιά και την επιθυμητότητα.
Για τον άνδρα είναι περισσότερο ταυτισμένη με τη δύναμη, την αντοχή και τη σωματική ή σεξουαλική ικανότητα.
Εκείνη έπρεπε να παραμένει όμορφη.
Εκείνος έπρεπε να παραμένει δυνατός.
Και οι δύο με διαφορετικό τρόπο, έπρεπε να μην παραδεχθούν ότι γερνούν.
Η Νεφερτίτη έμεινε νέα μέσα στην πέτρα. Χιλιετίες αργότερα δεν γνωρίζουμε πραγματικά πώς έμοιαζε αλλά γνωρίζουμε την εικόνα που επέζησε: τον μακρύ λαιμό, τις καθαρές γραμμές, εκείνη τη σχεδόν μαθηματική αρμονία που έκανε το πρόσωπό της σύμβολο γυναικείας ομορφιάς.
Ανάμεσα στον μύθο και στην ποίηση, ο Όμηρος έδωσε στην ομορφιά ακόμη μεγαλύτερη δύναμη. Για τα μάτια της Ωραίας Ελένης αρμάτωσε χίλια πλοία, έστειλε βασιλιάδες και πολεμιστές στην άλλη άκρη του Αιγαίου και άφησε την Τροία να πληρώσει το τίμημα. Είτε ως ιστορία είτε ως μύθος, δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο ακραία εικόνα της δύναμης που απέδωσε ο άνθρωπος στο γυναικείο κάλλος: μια ολόκληρη τραγωδία να ξεκινά από ένα όμορφο πρόσωπο.
Λίγο πιο πέρα στέκεται η Κλεοπάτρα και γύρω από εκείνη, οι επόμενοι αιώνες κατασκεύασαν μια ολόκληρη τελετουργία γοητείας.
Αρώματα, έλαια, αλοιφές, λουτρά γάλακτος, μυστικές συνταγές ομορφιάς και τόσα άλλα.
Ίσως επειδή μας άρεσε πάντοτε η ιδέα ότι η εξαιρετική ομορφιά πρέπει να κρύβει κάποιο μυστικό.
Κάτι που γνωρίζει ο άλλος και μπορούμε να αποκτήσουμε κι εμείς.
Οι άνδρες είχαν τα δικά τους αγάλματα αθανασίας.
Απόλλωνες, αθλητές, πολεμιστές.
Νεανικά σώματα στην κορύφωση της δύναμής τους. Ούτε εκεί υπήρχε γήρας, αδυναμία ή παρακμή.
Η αρχαιότητα αποθέωσε το θηλυκό και το αρρενωπό κάλλος με διαφορετικές μορφές αλλά με μια κοινή προϋπόθεση.
Τη νεότητα.
Είναι όμως η ομορφιά αντικειμενική;
Γίνονται πολλές συζητήσεις για το αν η ομορφιά είναι μια εξ ορισμού αντικειμενική διαπίστωση ή υπόκειται σε θεωρίες υποκειμενικότητας.
Κάποιες επιστημονικές προσεγγίσεις αναζητούν την απάντηση στη συμμετρία και στις αναλογίες που ο εγκέφαλος φαίνεται να επεξεργάζεται πριν ακόμη προλάβουμε συνειδητά να πούμε τη λέξη «όμορφο». Είναι το σχήμα και το χρώμα των ματιών, τα χείλη, η μύτη, οι παρειές, ο σκελετός, οι γοφοί, οι καμπύλες, μια αόρατη γεωμετρία που δημιουργεί την αίσθηση της αρμονίας.
Μόνο που η κοινωνία δεν αρκέστηκε ποτέ στη βιολογία και πάνω στην ομορφιά έχτισε κοινωνική θέση, επιθυμία, σεξουαλικότητα, εξουσία και, τελικά, μια τεράστια αγορά.
Η δημοκρατία της ομορφιάς
Ο άνθρωπος έχει αιώνια εμμονή με την ομορφιά και, αν κάποτε αποτελούσε καθαρά ταξικό προνόμιο η διατήρηση και η ανάδειξή της, σήμερα είναι ένα πολύ πιο δημοκρατικό κεκτημένο, χάρη στην εξέλιξη της χημείας, της ιατρικής και της μόδας…
Από τους πλούσιους μέχρι τους φτωχούς, όλο και περισσότεροι άνθρωποι έλκονται από το όνειρο του σύγχρονου υπερκαταναλωτικού μοντέλου, που πουλάει τόνους από βιβλία για δίαιτες και διατροφές, ωκεανούς από κρέμες προσώπου, στρέμματα υφάσματα Αρμάνι και εκατομμύρια φορτία μπότοξ και υαλουρικά.
Η ανάγκη του καλλωπισμού και της σωματικής φροντίδας συνόδευσε τον άνθρωπο από τα πρώτα του βήματα, για να γνωρίσει μία από τις εντυπωσιακότερες πρώιμες εκφράσεις του στην αρχαία Αίγυπτο, όπου άνδρες και γυναίκες φρόντιζαν και στόλιζαν το σώμα με kohl, πράσινες χρωστικές από μαλαχίτη, κόκκινη ώχρα για τα χείλη και τα μάγουλα, αρωματικά έλαια και αλοιφές, χέννα, ρητίνες και αρώματα.
Η ιστορία, όμως, δεν μοίρασε ισότιμα το βάρος της εμφάνισης. Η γυναίκα φορτώθηκε πολύ περισσότερο με την απαίτηση να παραμένει όμορφη. Το δέρμα λείο, τα μαλλιά λαμπερά, το σώμα επιθυμητό, το πρόσωπο όσο γίνεται πιο μακριά από τα σημάδια του χρόνου.
Από την άλλη ο άνδρας απέκτησε μεγαλύτερη ανοχή στη φθορά της εμφάνισης. Μια ρυτίδα μπορούσε να σημαίνει εμπειρία και τα γκρίζα μαλλιά μπορούσαν να προσθέτουν κύρος.
Όχι όμως και η αδυναμία.
Έπρεπε να μπορεί ακόμη.
Να αντέχει ακόμη.
Να παραμένει δραστήριος, παραγωγικός, επιθυμητός.
Κι έτσι δημιουργήθηκαν δύο διαφορετικές γλώσσες γύρω από τον ίδιο φόβο.
Στη γυναίκα η αγορά είπε:
«Μείνε όμορφη».
Στον άνδρα:
«Μείνε δυνατός».
Μόνο που κάποια στιγμή η αγορά κατάλαβε κάτι πολύ σημαντικό.
Δεν χρειαζόταν δύο διαφορετικούς φόβους. Αρκούσε ένας.
Ο φόβος του χρόνου.
Και τότε οι δύο αγορές άρχισαν να ενώνονται.
Σήμερα η γυναίκα δεν αγοράζει μόνο ομορφιά. Αγοράζει ευεξία, φυσική κατάσταση, ενέργεια, «βιολογική ηλικία».
Και ο άνδρας δεν αγοράζει μόνο δύναμη. Αγοράζει καλλυντικά, θεραπείες προσώπου, μεταμοσχεύσεις μαλλιών, αισθητικές παρεμβάσεις.
Ώσπου εμφανίστηκε ένας πολύ μεγαλύτερος πελάτης.
Γιατί όταν η υπόσχεση περνά από την κρέμα στο αίμα και από το καλλυντικό στο ιατρικό μηχάνημα, η συζήτηση αλλάζει. Τότε δεν αρκεί πλέον να ρωτήσουμε γιατί ο άνθρωπος θέλει τόσο πολύ να παραμείνει νέος.
Πρέπει να ρωτήσουμε ποιος ελέγχει εκείνον που του υπόσχεται ότι μπορεί να το πετύχει. Και τότε η υπόθεση παύει να ανήκει αποκλειστικά στον χώρο της ομορφιάς και του lifestyle, γιατί όταν μια φαινομενικά ιδιωτική ιστορία αισθητικής παρέμβασης φτάνει να προκαλεί ελέγχους από τις αρχές, τότε η λάμψη του lifestyle αρχίζει να φωτίζει και πολύ λιγότερο λαμπερές πλευρές της υπόθεσης και η υπόσχεση της «αιώνιας νεότητας» αποκτά ξαφνικά πολύ πιο πεζές διαστάσεις: άδειες, ευθύνες, διαδικασίες, όρια.
Ο άνθρωπος που δεν θέλει να γεράσει.
Και μαζί του εμφανίστηκε το longevity (μακροζωία), μια σχεδόν ιδανική λέξη για την εποχή μας. Μια λέξη που δεν υπόσχεται απλώς ότι θα φαίνεσαι καλύτερα αλλά ότι, ίσως, μπορείς να παρέμβεις στον ίδιο τον χρόνο.
Όταν αγοράζεις μια κρέμα αντιγήρανσης, δεν αγοράζεις απλώς την υπόσχεση ενός προσώπου με λιγότερες ρυτίδες. Αγοράζεις λίγο από τον άνθρωπο που θυμάσαι ότι ήσουν.
Αγοράζεις χρόνο.
Και τότε το επόμενο βήμα ήταν σχεδόν αναπόφευκτο.
Η αντιγήρανση πέρασε από την επιφάνεια του σώματος στο εσωτερικό του, δηλαδή από τις κρέμες στις βελόνες, από το make-up στις ορμόνες, στα κύτταρα, στις εγχύσεις, στα μηχανήματα και στις θεραπείες «detox».
Διότι δεν αρκεί πλέον να φαίνεσαι νεότερος.
Η νέα υπόσχεση είναι ότι μπορείς να γίνεις νεότερος από μέσα.
Και εδώ η ιστορία της ανθρώπινης ματαιοδοξίας παύει να είναι αθώα.
Γιατί όταν η υπόσχεση περνά από την κρέμα στο αίμα και από το καλλυντικό στο ιατρικό μηχάνημα, η συζήτηση αλλάζει. Τότε δεν αρκεί πλέον να ρωτήσουμε γιατί ο άνθρωπος θέλει τόσο πολύ να παραμείνει νέος.
Πρέπει να ρωτήσουμε ποιος ελέγχει εκείνον που του υπόσχεται ότι μπορεί να το πετύχει. Και τότε η υπόθεση παύει να ανήκει αποκλειστικά στον χώρο της ομορφιάς και του lifestyle, γιατί όταν μια φαινομενικά ιδιωτική ιστορία αισθητικής παρέμβασης φτάνει να προκαλεί ελέγχους από τις αρχές, τότε η λάμψη του lifestyle αρχίζει να φωτίζει και πολύ λιγότερο λαμπερές πλευρές της υπόθεσης και η υπόσχεση της «αιώνιας νεότητας» αποκτά ξαφνικά πολύ πιο πεζές διαστάσεις: άδειες, ευθύνες, διαδικασίες, όρια.
Μόνο που, πολύ πριν φτάσουν οι αρχές, έχει ήδη φτάσει το κινητό σε συνεργασία με τα social media, με αποτέλεσμα να κάνουν αυτή τη σχέση με τον χρόνο ακόμη πιο παράξενη.
Μας χάρισαν εκατομμύρια μικρά πορτρέτα του Ντόριαν Γκρέι.
Φωτογραφίες, stories, βίντεο, filters.
Μικρές ψηφιακές αποδείξεις ότι κάποτε ήμασταν έτσι.
Μια γυναίκα μπορεί να κοιτάξει σε λίγα δευτερόλεπτα το πρόσωπό της πριν από δεκαπέντε χρόνια. Ένας άνδρας μπορεί να δει το σώμα που είχε στα είκοσι πέντε.
Ο καθρέφτης δείχνει το σήμερα.
Το κινητό θυμάται το χθες.
Και ανάμεσά τους βρίσκεται μια βιομηχανία έτοιμη να μας πουλήσει το αύριο.
Η Νεφερτίτη έμεινε νέα μέσα στην πέτρα.
Ο Ντόριαν Γκρέι θέλησε να μείνει νέος ενώ γερνούσε ο πίνακας.
Εμείς προσπαθούμε να μείνουμε νέοι μέσα στις οθόνες, στα καλλυντικά, στις ενέσεις και, όλο και περισσότερο, μέσα σε μια βιομηχανία που υπόσχεται ότι μπορεί να επέμβει όχι μόνο στην εικόνα αλλά στην ίδια τη βιολογία της φθοράς.
Γυναίκα και άνδρας ξεκίνησαν ίσως από διαφορετικά σημεία.
Εκείνη από τον καθρέφτη της ομορφιάς. Εκείνος από τον καθρέφτη της δύναμης.
Σήμερα όμως στέκονται όλο και περισσότερο μπροστά στην ίδια βιτρίνα.
Και η βιτρίνα δεν γράφει πια μόνο «ομορφιά». Γράφει «νεότητα», γράφει «longevity», γράφει «χρόνος».
Ίσως τελικά η ομορφιά να μη μας συγκινεί επειδή μπορεί να νικήσει τον χρόνο και ούτε η δύναμη μπορεί να διαρκέσει για πάντα.
Ίσως μας συγκινούν ακριβώς επειδή δεν μπορούν.
Στο τέλος η γυναίκα και ο άνδρας δεν στέκονται απέναντι σε δύο διαφορετικούς καθρέφτες.
Στέκονται απέναντι στον ίδιο.
Και πίσω από το είδωλο βρίσκεται πάντα ο χρόνος.
Η πραγματικά επικίνδυνη στιγμή έρχεται όταν κάποιος πλησιάζει αυτόν τον καθρέφτη και μας ψιθυρίζει ότι, αυτή τη φορά, μπορεί να τον σταματήσει…
Κοινό άρθρο των
Νάντια Μανιάτη & Δημήτρη Ρέζου
Πρόσφατα στην ίδια κατηγορία
