Από τις αρχές του 19ου αιώνα, σε ολόκληρη την Ευρώπη — και με ιδιαίτερη ένταση στην ελληνική περίπτωση— εδραιώνεται ένα νέο μοντέλο κυριαρχίας:
* σαφή σύνορα αντί για ρευστές επικράτειες
* φορολογική εποπτεία αντί για κοινοτική αυτονομία
* κεντρική διοίκηση αντί για πόλεις, κοινότητες και τοπικά «μικρά κράτη» που είχαν ανθήσει στον μεσαίωνα και την πρώιμη νεωτερικότητα.
Η μετάβαση αυτή δεν υπήρξε ομαλή ούτε ουδέτερη.
Σήμαινε τη συστηματική διάλυση μορφών κοινωνικής αυτοοργάνωσης και την πλήρη παράδοση των κοινωνιών σε έναν νέο, συγκεντρωτικό μηχανισμό: το εθνικό κράτος.
Στην Ελλάδα, το κράτος αυτό δεν παρουσιάστηκε ποτέ ως απλός διαχειριστής. Παρουσιάστηκε ως σωτήρας.
Και ο σωτήρας χρειάζεται πάντα ένα άλλοθι: «Οι συνθήκες δεν επιτρέπουν κανονικότητα».
Έτσι, η ελληνική πολιτική ιστορία δεν κυλά από κρίση σε κρίση. Κυλά από έκτακτη ανάγκη σε έκτακτη ανάγκη: εθνική επιβίωση, ανοικοδόμηση, εσωτερικός εχθρός, χρεοκοπία, εκσυγχρονισμός, ανάπτυξη, κρίση, πανδημία, γεωπολιτική αστάθεια.
Η εξαίρεση γίνεται κανόνας. Το SOS γίνεται μέθοδος διακυβέρνησης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η καποδιστριακή στιγμή δεν είναι ιστορική ιδιορρυθμία. Είναι το πρόπλασμα. Η πρώτη καθαρή διατύπωση της λογικής
πρώτα το κράτος — μετά οι θεσμοί, αν και όταν.
Κάθε κράτος–έθνος χρειάζεται αφηγήματα όχι απλώς για να θυμάται το παρελθόν του, αλλά για να νομιμοποιεί το παρόν του. Η ιστορία, στον βαθμό που μετατρέπεται σε δημόσιο λόγο, δεν λειτουργεί μόνο ως γνώση· λειτουργεί ως μηχανισμός συνοχής, ταυτότητας και εξουσίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόσφατη ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τον Ιωάννη Καποδίστρια δεν μπορεί να ιδωθεί έξω από τις αντιδράσεις που προκάλεσε. Όχι επειδή οι αντιδράσεις λένε κάτι πρωτότυπο για τον Καποδίστρια, αλλά επειδή λένε πολλά για *εμάς*: για το πώς εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε σωτήρες, πρόσωπα-άξονες, και καθαρές αφηγήσεις σε μια χώρα που ζει διαρκώς σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης.
Από την αρχή, ας είμαστε σαφείς.
Η ταινία δεν κρίνεται εδώ ως καλλιτεχνική πρόταση. Αυτό είναι δουλειά των κριτικών κινηματογράφου και του προσωπικού γούστου του κάθε θεατή. Ούτε είναι στόχος μια αισθητική αποτίμηση, ούτε μια σύγκριση με άλλα έργα του σκηνοθέτη.
Αυτό που μας αφορά είναι άλλο: ποιο ιστορικό αφήγημα παράγει – και ποιο αφήνει αναγκαστικά εκτός,
Η νεοελληνική πολιτεία δεν γεννήθηκε μέσα από κανονικότητα. Γεννήθηκε μέσα από επείγον. Πόλεμος, χρέος, διεθνής επιτήρηση, ελλιπή σύνορα, διάλυση τοπικών δομών, κοινωνίες χωρίς ενιαίο μηχανισμό εξουσίας. Από την πρώτη της στιγμή, η Ελλάδα συγκροτείται όχι ως «κράτος δικαίου», αλλά ως κράτος ανάγκης.
Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν εμφανίζεται ως εξαίρεση. Εμφανίζεται ως *ιδρυτική συνθήκη*.
Από τις αρχές του 19ου αιώνα, σε ολόκληρη την Ευρώπη —και με ιδιαίτερη ένταση στην ελληνική περίπτωση— εδραιώνεται ένα νέο μοντέλο κυριαρχίας: σαφή σύνορα αντί για ρευστές επικράτειες, φορολογική εποπτεία αντί για κοινοτική αυτονομία, κεντρική διοίκηση αντί για πόλεις και κοινότητες που είχαν ανθήσει στον μεσαίωνα και την πρώιμη νεωτερικότητα.
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση αυτού του μοντέλου. Αποτελεί καθαρό παράδειγμα – πείραμα. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η καποδιστριακή στιγμή δεν είναι ιστορική ιδιορρυθμία. Είναι το πρόπλασμα: η πρώτη καθαρή διατύπωση της λογικής «πρώτα το κράτος — μετά οι θεσμοί, αν και όταν».
Το ιστορικό αφήγημα γύρω από τον Καποδίστρια συχνά τον παρουσιάζει είτε ως άγιο μάρτυρα είτε ως αυταρχικό δεσπότη. Και οι δύο εικόνες είναι απλουστευτικές.
Ο Καποδίστριας δεν ήταν ένας επαρχιακός πολιτικός. Υπήρξε κορυφαίος Ευρωπαίος διπλωμάτης. Συν-Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας (1815–1822), υπηρετώντας απευθείας υπό τον Τσάρο Αλέξανδρο Α, σε καθεστώς συνδιαμόρφωσης πολιτικής μαζί με τον Καρλ Ρόμπερτ φον Νέσσελροντ, ενώ στην πρώιμη φάση της σταδιοδρομίας του κινήθηκε στο διπλωματικό περιβάλλον του καγκελάριου Νικολάι Ρουμιάντσεφ και είχε πλήρη γνώση του πώς λειτουργούν οι αυτοκρατορίες, οι ισορροπίες ισχύος και η πραγματική έννοια της κυριαρχίας. Δεν πίστευε σε κράτη που «γεννιούνται» από συντάγματα. Πίστευε σε κράτη που επιβάλλονται για να επιβιώσουν.
Την ίδια στιγμή, η εμπλοκή του στα ελβετικά πράγματα δείχνει κάτι εξίσου κρίσιμο. Η συμβολή του στην εδραίωση της ελβετικής ομοσπονδίας δεν ήταν επιβολή συγκεντρωτισμού, αλλά διεθνής θωράκιση ενός ήδη λειτουργικού ομοσπονδιακού μοντέλου. Εκεί υπήρχαν κοινότητες, καντόνια, ισορροπίες. Δεν χρειαζόταν «έκτακτη ανάγκη». Χρειαζόταν εγγύηση.
Η ταινία απαντά με εικόνες. Η ιστορία απαντά με αντιφάσεις. Και η Ελλάδα, δύο αιώνες μετά, συνεχίζει να κυβερνάται στο όνομα της ανάγκης. Ίσως όχι επειδή απέτυχε να ξεπεράσει τον Καποδίστρια. Αλλά επειδή δεν ξεπέρασε ποτέ τη συνθήκη που τον γέννησε.
Η αντίφαση δεν είναι ιδεολογική. Είναι ιστορική.
Στην Ελβετία υπήρχε κοινωνία πριν το κράτος. Στην Ελλάδα υπήρχε πόλεμος χωρίς κράτος και χωρίς κοινωνική συνοχή.
Το Σύνταγμα της Τροιζήνας (1827) υπήρξε το πιο ώριμο φιλελεύθερο συνταγματικό κείμενο της Επανάστασης. Και ακριβώς γι’ αυτό ανεστάλη. Ο Καποδίστριας δεν το αγνόησε από ιδεολογικό καπρίτσιο, αλλά από επιλογή. Το θεώρησε ανεφάρμοστο σε συνθήκες αποσύνθεσης.
Η αιτιολογία ήταν ξεκάθαρη: κρισιμότητα των καιρών, ανάγκη ενιαίου κέντρου αποφάσεων, επιβίωση του κράτους. Πολιτικά, η επιλογή ήταν αποτελεσματική. Θεσμικά, ήταν εκτροπή. Και αυτό το δίπολο —αποτελεσματικότητα έναντι θεσμικού κόστους— είναι ο πυρήνας του καποδιστριακού ερωτήματος.
Εδώ ακριβώς πρέπει να τοποθετηθεί η ταινία του Σμαραγδή. Όχι ως ιστορική μονογραφία, αλλά ως εθνικό αφήγημα. Ένα αφήγημα που, συνειδητά ή ασυνείδητα, απαντά στο σύγχρονο άγχος: χρειαζόμαστε ακόμα έναν Καποδίστρια;
Η ταινία δεν μπορεί —και δεν οφείλει— να χωρέσει τις αντιφάσεις της ιστορικής πραγματικότητας. Ο κινηματογράφος λειτουργεί με πρόσωπα, συγκρούσεις, συμβολισμούς. Το κράτος, όμως, λειτουργεί με μηχανισμούς. Και εκεί ακριβώς γεννιέται η ένταση.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να βλέπει τον εαυτό της ως χώρα «σε κρίση». Και κάθε κρίση ζητά ένα πρόσωπο. Αυτό εξηγεί όχι μόνο την ταινία, αλλά και τις αντιδράσεις γύρω της.
Ο Καποδίστριας δεν είναι άγαλμα. Είναι ερώτημα.
Πόση ελευθερία αντέχει ένα κράτος που δεν έχει ακόμη μηχανισμούς να υπάρξει; Και πόση τάξη μπορεί να επιβάλει μια εξουσία χωρίς να ακυρώσει την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπηρετεί;
Η ταινία απαντά με εικόνες. Η ιστορία απαντά με αντιφάσεις. Και η Ελλάδα, δύο αιώνες μετά, συνεχίζει να κυβερνάται στο όνομα της ανάγκης.
Ίσως όχι επειδή απέτυχε να ξεπεράσει τον Καποδίστρια.
Αλλά επειδή δεν ξεπέρασε ποτέ τη συνθήκη που τον γέννησε.
Πηγές:
* constitutionalism.gr – ανάλυση για Σύνταγμα Τροιζήνας & Ψήφισμα ΝΗ΄ (18/1/1828). ([constitutionalism.gr][4])
* SyntagmaWatch – «Η Καποδιστριακή Πολιτεία (1828–1832)» (θεσμική αξιολόγηση, εκσυγχρονισμός/αυταρχισμός). ([Syntagma Watch][2])
* Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού (IME/Chronos) – αναφορά στην αναστολή του Συντάγματος της Τροιζήνας και στο ότι είχε σχεδιαστεί ώστε να περιορίζει τον Κυβερνήτη. ([ime.gr][1])
* Encyclopaedia Britannica – βασικά βιογραφικά/ιστορικό πλαίσιο. ([Encyclopedia Britannica][5])
