Η Βραζιλία, η μεγαλύτερη χώρα της Λατινικής Αμερικής, έχει βρεθεί ξανά στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής. Η δίκη του Ζαΐρ Μπολσονάρου για απόπειρα υπονόμευσης των εκλογών του 2022 θυμίζει τις πληγές που ακόμη δεν έχουν κλείσει ούτε στη χώρα ούτε στον δυτικό κόσμο.
Το «Economist» σημείωσε πρόσφατα ότι η Βραζιλία προσφέρει ένα μάθημα δημοκρατίας προς τις ΗΠΑ — αλλά το ερώτημα είναι αν η Αμερική είναι διατεθειμένη να το ακούσει.
Aπό τη δικτατορία στο Σύνταγμα του ’88
Η Βραζιλία βγήκε από τη στρατιωτική δικτατορία το 1985, μετά από δύο δεκαετίες αυταρχισμού. Το Σύνταγμα του 1988 γράφτηκε μέσα σε κλίμα φόβου αλλά και ελπίδας: φόβου για την επιστροφή της καταπίεσης, ελπίδας για μια κοινωνία δημοκρατική. Έκτοτε, οι θεσμοί της χώρας απέκτησαν έναν «αντισωματικό» χαρακτήρα απέναντι στην αυθαιρεσία.
Αυτή η εμπειρία εξηγεί γιατί, σε αντίθεση με τις ΗΠΑ όπου το Κογκρέσο ακόμη παλεύει να αποδώσει ευθύνες για την 6η Ιανουαρίου 2021, η Βραζιλία δεν δίστασε να οδηγήσει έναν πρώην πρόεδρο στο εδώλιο.
Μπολσονάρου: O «Trump των Τροπικών»
Η άνοδος του Μπολσονάρου στηρίχτηκε στον αυταρχικό λαϊκισμό, την αντι-συστημική ρητορική και την εχθρότητα προς το περιβάλλον. Μετέτρεψε τον Αμαζόνιο σε εργοτάξιο, χαλάρωσε τους περιορισμούς για τους γαιοκτήμονες και συχνά αντιμετώπισε τα δικαιώματα των ιθαγενών ως εμπόδιο στην «ανάπτυξη».
Η στάση του θύμιζε έντονα τον Ντόναλντ Τραμπ: πόλωση, αμφισβήτηση της επιστήμης, επιθέσεις στα ΜΜΕ. Το αποκορύφωμα ήταν η αμφισβήτηση του εκλογικού αποτελέσματος το 2022, με τους υποστηρικτές του να εισβάλλουν στα κυβερνητικά κτίρια της Μπραζίλια, σε εικόνες που έμοιαζαν ανατριχιαστικά με το Καπιτώλιο της Ουάσιγκτον.
Η «επιστροφή» Λούλα και το βάρος της Ιστορίας
Η επανεκλογή του Λούλα ντα Σίλβα το 2022 σηματοδότησε μια δεύτερη ευκαιρία για τη χώρα. Η πρώτη του θητεία (2003–2010) είχε συνδεθεί με την εντυπωσιακή μείωση της φτώχειας μέσω του προγράμματος “Bolsa Família”, που παρείχε στήριξη στα πιο αδύναμα νοικοκυριά. Ο Λούλα έγινε σύμβολο για τους αποκλεισμένους, αλλά αργότερα το όνομά του ενεπλάκη σε σκάνδαλα διαφθοράς (Lava Jato), που έπληξαν το κύρος του. Σήμερα, επιστρέφει με την υπόσχεση να ξαναχτίσει μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο «πράσινη» και πιο ανοιχτή στον κόσμο.
Οικολογία και κοινωνική ανισότητα: δύο παράλληλες μάχες
Η Βραζιλία είναι μια κοινωνία βαθιά δυϊστική: από τη μία, η οικονομική ελίτ που απολαμβάνει υπερπολυτελή προάστια, διεθνείς επενδύσεις, ισχυρή επιρροή στα ΜΜΕ.
Από την άλλη, εκατομμύρια άνθρωποι στις φαβέλες που ζουν στο περιθώριο, συχνά χωρίς βασικές υποδομές.
Η περιβαλλοντική πολιτική διασταυρώνεται με αυτή τη δυαδικότητα. Ο Αμαζόνιος δεν είναι απλώς «ο πνεύμονας του πλανήτη», αλλά και το πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα σε:
- αγρότες και μεγάλες εταιρείες που βλέπουν κέρδη στην αποψίλωση,
- ιθαγενείς πληθυσμούς που μάχονται για τα εδάφη τους,
- την παγκόσμια κοινότητα που απαιτεί βιωσιμότητα.
Ο Λούλα προσπαθεί να ισορροπήσει: να μειώσει την αποψίλωση, να ενισχύσει τα δικαιώματα των αυτόχθονων, και παράλληλα να κρατήσει τις επενδύσεις ζωντανές. Το στοίχημα δεν είναι μόνο οικολογικό αλλά και κοινωνικό.
Η δημοκρατία σε δοκιμασία και η σύγκριση με τις ΗΠΑ
Η δίκη Μπολσονάρου αποδεικνύει ότι η Βραζιλία έχει θεσμούς έτοιμους να αντισταθούν. Το Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας λειτουργεί ως πραγματικός θεματοφύλακας, παρά τις πιέσεις.
Στις ΗΠΑ, αντίθετα, η δίκη Τραμπ για την απόπειρα ανατροπής του εκλογικού αποτελέσματος σέρνεται σε πολιτικά και νομικά αδιέξοδα. Εκεί όπου η Βραζιλία δείχνει αποφασιστικότητα, η Αμερική μοιάζει εγκλωβισμένη στην πόλωση.
Το μήνυμα είναι σαφές: δεν αρκεί η παράδοση της δημοκρατίας· χρειάζεται θεσμικό θάρρος.
Συμπέρασμα
Η Βραζιλία υπήρξε πάντα μια χώρα αντιθέσεων: φτώχεια και πλούτος, φαβέλες και ουρανοξύστες, αυταρχισμός και ελευθερία. Σήμερα, δείχνει ότι η δημοκρατία μπορεί να αντλήσει δύναμη από αυτή τη δυαδικότητα, αρκεί να υπάρξει αποφασιστικότητα και μνήμη.
Για τις ΗΠΑ —και για κάθε χώρα που φοβάται την άνοδο του αυταρχισμού— ειδικά για κάθε «αποικία» – όπου- οι- κυβερνώντες- λειτουργούν-σαν-εντολοδόχοι-συμφερόντων-το μάθημα της Βραζιλίας είναι διπλό:
1. Η δικαιοσύνη πρέπει να είναι αμερόληπτη και αποφασιστική.
2. Η κοινωνική ανισότητα και η περιβαλλοντική καταστροφή είναι εχθροί της δημοκρατίας.
Η Βραζιλία, με όλες τις πληγές της, προσφέρει μια σπάνια στιγμή αλήθειας. Η σιωπή μπροστά στην αυθαιρεσία δεν είναι ουδετερότητα — είναι συνενοχή.
