Η φράση του Μπολίβαρ δεν είναι ποιητική. Είναι διαγνωστική. Δεν μιλά για αποτυχία· μιλά για φθορά. Για τη στιγμή που καταλαβαίνεις πως η Ιστορία δεν κινείται με ευγνωμοσύνη, αλλά με αδράνεια, φόβο και εξάντληση. Όποιος επιχειρεί να τη στρέψει αλλού, δεν πατά σε γη· παλεύει με κύματα.
Η Λατινική Αμερική μοιάζει να γεννήθηκε μέσα σε μια παράταση Ιστορίας. Σαν τα «Εκατό χρόνια μοναξιάς», όπου οι γενιές επαναλαμβάνουν τις ίδιες αμαρτίες χωρίς να θυμούνται ποιος τις ξεκίνησε, έτσι κι εδώ οι κοινωνίες ζουν σε έναν κύκλο εκμετάλλευσης, εξέγερσης, ελπίδας και πάλι σιωπής. Δεν είναι κατάρα· είναι δομή.
Γη πλούσια, άνθρωποι φτωχοί. Λατιφούντια που κληροδοτήθηκαν σαν οικογενειακές πληγές, ελίτ που μιλούν τη γλώσσα της Ευρώπης και λαοί που έμαθαν να επιβιώνουν στη γλώσσα της ανάγκης. Δυιστικές κοινωνίες: από τη μια οι ιδιοκτήτες της γης και του χρόνου, από την άλλη όσοι έχουν μόνο το σώμα τους και τη μνήμη τους. Κάθε τόσο, η μνήμη σηκώνει κεφάλι.
Από τον Μπολίβαρ ως τον εικοστό αιώνα, η ανεξαρτησία δεν υπήρξε ποτέ ένα γεγονός· ήταν μια διαρκής απόπειρα. Εξεγέρσεις που δεν πρόλαβαν να γίνουν κράτη, επαναστάσεις που πρόλαβαν μόνο να θυμίσουν στους φτωχούς ότι δεν είναι αόρατοι. Η Κούβα, ο Αλιέντε, τα εκατομμύρια ανώνυμοι νεκροί της ηπείρου δεν ήταν παρεκκλίσεις· ήταν στιγμές ρωγμής μέσα σε μια κανονικότητα εκμετάλλευσης.
Ο Τσάβες εμφανίστηκε αργά, σαν ήρωας ύστερης πράξης. Όχι για να σπάσει τον κύκλο, αλλά για να τον διαταράξει. Να μεταφέρει, έστω προσωρινά, το βάρος της Ιστορίας από τα παλάτια στα barrios. Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό δράμα της Λατινικής Αμερικής: όχι ότι απέτυχε να απελευθερωθεί, αλλά ότι κάθε φορά που πλησίασε, η Ιστορία της θύμισε ποιος γράφει τους κανόνες.
Αυτή η αλήθεια επιστρέφει κάθε φορά που μια κοινωνία επιχειρεί να ξεφύγει από την αρχιτεκτονική ισχύος που τη θέλει εξαρτημένη. Και επιστρέφει πάντα με το ίδιο μοτίβο: τεράστιοι κρατικοί πόροι επενδύονται στη διάβρωση, όχι για να βελτιωθεί η ζωή των πολλών, αλλά για να κεφαλαιοποιηθεί η ήττα τους από τους λίγους.
Η Βενεζουέλα ΔΕΝ είναι απλά «δικτατορία vs δημοκρατία».
Είναι:
✦ μια χώρα που ανέβασε τους φτωχούς στο προσκήνιο,
✦ παγιδεύτηκε με κάθε λογής κυρώσεις & στη μονοκαλλιέργεια πετρελαίου,
✦ και τώρα γίνεται ξανά γεωπολιτικό λάφυρο.
Και γι’ αυτό η σημερινή στρατιωτική επέμβαση (ό,τι κι αν λένε) έγινε για να ξεθεμελιώσει πραγματικές κοινωνικές κατακτήσεις που ΔΕΝ χωράνε στα δελτία ειδήσεων
Η Βενεζουέλα δεν έπεσε σήμερα. Διαβρώθηκε για 10+χρόνια:
Αυτό που γίνεται τώρα είναι η τελευταία πράξη του δράματος, όχι η αρχή. «Πονάει» γιατί η Βενεζουέλα είχε κάτι σπάνιο -εκτός από πετρέλαιο και γαίες:
κοινωνική ανύψωση πραγματική (όχι powerpoints)
εξάλειψη αναλφαβητισμού
αξιοπρέπεια φτωχών
μνήμη αποικιοκρατικής αδικίας
Και τώρα είναι μια κοινωνία διχασμένη, διότι αυτή η μνήμη ανταλλάσσεται με «ψωμί, ασφάλεια ή σωτηρία» από τις πολυεθνικές του υπερτροφικού γείτονα…
Η διάλυση της ΕΣΣΔ, η ασφυξία της Κούβας, η συντριβή της Λιβύης, η αιμορραγία της Συρίας, η σημερινή Βενεζουέλα — και αύριο, «άλλοι», δεν συνέβησαν επειδή «οι λαοί απέτυχαν», αλλά επειδή αντιμετώπισαν έναν πόλεμο φθοράς δεκαετιών, σχεδιασμένο να μη φαίνεται ως πόλεμος. Κυρώσεις, οικονομικός στραγγαλισμός, θεσμική αποσύνθεση, εξαγορά ελίτ, διάβρωση στρατών, ιδιωτικοποίηση της βίας, απονοηματοδότηση της συλλογικής μνήμης.
Αυτό σπάει και ανθρώπους που πιστεύουν ακόμη στην Ιστορία.
Και στο τέλος; Στο τέλος δεν έρχεται η κάθαρση. Έρχεται η ανακούφιση της παράδοσης.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη απάτη του αφηγήματος. Οι πόροι που ξοδεύτηκαν για τη «νίκη» δεν μετατράπηκαν σε αξιοπρεπή ζωή για τον μέσο πολίτη του κέντρου ισχύος. Τριάντα χρόνια μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, ο μέσος Αμερικανός δεν απέκτησε καθολική υγεία, δεν απέκτησε στέγη, δεν απέκτησε επισιτιστική ασφάλεια. Αντίθετα, βυθίστηκε σε χρέος, ανασφάλεια, επισφαλή εργασία.
Ποιοι κέρδισαν; Αμυντικές βιομηχανίες, ενεργειακά κονσόρτσιουμ, χρηματοπιστωτικά κεφάλαια, εργολάβοι κρίσεων. Πάντως όχι οι κοινωνίες -αν εξαιρέσεις τα μεγαλοπρεπή Malls και τα «φαραωνικά» έργα δημόσιας χρήσης. Η εξωτερική βία δεν μετουσιώθηκε σε εσωτερική ευημερία· μετουσιώθηκε σε πρόσοδο ισχύος.
Κι όμως, το αφήγημα επιμένει να μιλά για «ελευθερία», «δημοκρατία», «σταθερότητα». Λέξεις αποστειρωμένες, επαναλαμβανόμενες, ικανές να καλύπτουν τη βασική αλήθεια: η Ιστορία εδώ λειτουργεί ως μηχανισμός μεταφοράς πλούτου προς τα πάνω**, με κόστος ζωές κάπου αλλού…
Και εδώ, σε αυτό το σημείο, γεννιέται η πιο άβολη σκέψη. Υπάρχει μια στιγμή — αθόρυβη, μη τηλεοπτική — που αναρωτιέσαι αν οι κοινωνίες προδίδουν ή απλά «σπάνε». Όχι από ιδεολογική μεταστροφή, αλλά από βιολογική κόπωση. Όταν το ψωμί, η ασφάλεια και η υγεία γίνονται καθημερινό άγχος, η Ιστορία συρρικνώνεται σε ένστικτο επιβίωσης. Η μνήμη γίνεται βάρος. Η αξιοπρέπεια, πολυτέλεια.
Και τότε, η παράδοση βαφτίζεται «ρεαλισμός». Η ήττα βαφτίζεται «σταθερότητα». Η ξένη επέμβαση βαφτίζεται «λύση».
Αυτό δεν δικαιώνει τίποτα. Αλλά εξηγεί πολλά.
«Ίσως δεν αξίζει να αγωνίζεται κανείς για κανέναν», τρυπώνει ύπουλα το φίδι της αμφιβολίας…
Όχι. Αξίζει να αγωνίζεται για να μη γίνει σαν αυτούς που αγωνίζονται μόνο όταν πεινάσουν.
Οι επαναστάσεις δεν δικαιώνονται από το τέλος τους.
Δικαιώνονται από το ότι κάποτε έκαναν τους ανθρώπους να σηκωθούν όρθιοι.
Αυτό δεν ακυρώνεται, ακόμη κι αν όλα προδοθούν.
Έρχονται κάποιες ιστορικές στιγμές που οι λαοί — έστω και αν είναι τσακισμένοι, πεινασμένοι, περικυκλωμένοι — «καταλαβαίνουν». Και ας μην είναι προνομιούχοι. Αρκεί το συλλογικό υποσυνείδητο για να κρατήσουν μια ερμηνεία του κόσμου και να μη χάσουν το νήμα του νοήματος. Αυτό που επιτρέπει να δείς πέρα από το άμεσο.
Ο Μπολίβαρ δεν ήταν απλά ρομαντικός. Το ήξερε. Δεν μιλούσε από απογοήτευση· μιλούσε από γνώση. Ήξερε ότι οι επαναστάσεις δεν κρίνονται από το τέλος τους, αλλά από το αν άλλαξαν έστω και προσωρινά τη στάση των ανθρώπων απέναντι στον εαυτό τους. Αν τους έκαναν να σταθούν όρθιοι, έστω για λίγο.
Γι’ αυτό και η φράση του δεν είναι παραίτηση. Είναι προειδοποίηση: μην περιμένεις ανταμοιβή. Μην περιμένεις ευγνωμοσύνη. Μην περιμένεις ότι ο κόσμος «θα το καταλάβει». Αν σπείρεις στη θάλασσα, το κάνεις «χωρίς εγγύηση σοδειάς.
Κι εδώ, παρά τον κυνισμό, εμφανίζεται το μοναδικό αντίβαρο που αντέχει στον ρου της Ιστορίας: «ο ένας». Όχι οι μάζες, όχι οι στατιστικές, όχι τα ποσοστά. Ένας άνθρωπος που δεν παραδίδει πλήρως το νόημα. Ένας που δεν μεταφράζει την ήττα σε αποδοχή. Ένας που δεν γίνεται σαν αυτούς που κερδίζουν από τη διάβρωση.
Δεν είναι ρομαντισμός. Είναι ελάχιστη ηθική μονάδα – όσο και αν ο άνθρωπος δεν μετριέται στατιστικά . Αν σωθεί αυτή, δεν σώζεται ο κόσμος — αλλά σίγουρα δεν μηδενίζεται. Αν έστω ένας άνθρωπος δεν χαθεί μέσα στον κυνισμό, τότε ο κόσμος δεν μηδενίστηκε.
Και αυτή η μη-ολικότητα της ήττας είναι το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να καταλάβει και να νικήσει η ωμή ισχύς. Είναι η γραμμή άμυνας της ανθρώπινης συνείδησης.
