Καθώς η Ευρώπη παλεύει με την εσωστρέφεια και οι ΗΠΑ με την πολλαπλή αμφισβήτηση της παγκόσμιας επιρροής τους, η Αφρική αναδύεται – όχι απαραίτητα ως ενιαίο μπλοκ, αλλά ως ήπειρος πολλαπλών “όχι” και λιγοστών “ναι”. Το Σαχέλ βράζει, το Μαγκρέμπ ανασυντάσσεται, η υποσαχάρια Αφρική χαράζει νέες πορείες εξωτερικής πολιτικής, και η Λιβύη παραμένει νευραλγικό σημείο μιας διαρκούς διαπραγμάτευσης. Κάτι βαθύτερο από μια σειρά πραξικοπημάτων διαπερνά το αφρικανικό έδαφος: μια υπόγεια, άρρητη, αλλά υπαρκτή δεύτερη αποαποικιοποίηση
Η Λιβύη: Μια επικράτεια διαιρεμένη, αλλά στρατηγικά κρίσιμη. Η κεντρική, επίσημα αναγνωρισμένη κυβέρνηση στην Τρίπολη, παρακολουθεί αμήχανα το καπετανάτο της ανατολικής Λιβύης, αναμένοντας ¨οδηγίες¨. Ο στρατάρχης Khalifa Haftar ελέγχει σταθερά μια “de facto” επικράτεια, με δικές της εξωτερικές σχέσεις. Η πρόσφατη ενεργοποίηση του τουρκο-λιβυκού μνημονίου θαλάσσιων ζωνών, αν και υπογεγραμμένη από την αντίπαλη κυβέρνηση της Τρίπολης, προκαλεί ένταση με την Ελλάδα, που βλέπει τις μεταναστευτικές ροές να αυξάνονται από τα λιβυκά παράλια, εξαιτίας της τακτικής ¨α λα Ερντογάν¨του Χαφτάρ, ο οποίος παραμένει παίγνιο και παίκτης στη σκακιέρα συμφερόντων Τουρκίας, Ρωσίας και Γαλλίας. Η Λιβύη, αντί να ενωθεί, λειτουργεί ως υγρή μεθόριος γεωπολιτικής αναδιάταξης
Και αν η κατάσταση στη Λιβύη εξελίχθηκε και παραμένει ως «δημιουργική ασάφεια» ως προς τη διαχείριση των ¨υπό καταλήστευση¨ ενεργειακών πόρων της χώρας από τη Δύση (βλ. ανατροπή Καντάφι, εξοπλισμός λήσταρχων αντιπροσώπων), είναι ζήτημα που θα διευθετηθεί εύκολα όταν ωριμάσουν οι συμφωνίες, το πραγματικά δύσκολο πρόβλημα που θα προκύψει προέρχεται από τις χώρες του Μαγκρέμπ/Σαχέλ και της υποσαχάριας Αβρικής.
οι “ήσυχοι ρυθμιστές”
Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία, είναι φαινομενικά οι “ήσυχοι ρυθμιστές”. Αν και δεν βρίσκονται στο επίκεντρο θεαματικών ανατροπών, οι χώρες αυτές διαμορφώνουν καίριες ισορροπίες:
Η Αλγερία επανέρχεται ως διαμεσολαβητής – ιδιαίτερα στη Λιβύη και τη Σαχάρα.
Το Μαρόκο, σύμμαχος της Δύσης, διατηρεί δίαυλο και με την Κίνα και το Ισραήλ.
Η Τυνησία, μετά το 2022, βυθίζεται σε εσωτερική κρίση και δημοσιονομικό αδιέξοδο, χωρίς καθαρή διεθνή ταυτότητα.
Το Μαγκρέμπ δεν φωνάζει ακόμα, πληγωμένο από την αποτυχία μια ακόμα χαμένης (α λα αράμπικα) καθοδηγούμενης από τη Δύση ¨Άνοιξης¨ αλλά μετατοπίζει βάρη στον υπόλοιπο αφρικανικό αφρικανικό βορρά.
Στο Σαχέλ, τρεις πραξικοπηματικές κυβερνήσεις (Μπουρκίνα Φάσο, Μάλι, Νίγηρας), στηρίζονται από τους πολίτες με πρωτοφανή θέρμη. Ζητούν, όμως, ένα νέο είδος ανεξαρτησίας ή απλώς αλλαγή “κηδεμόνων”;
Η συνεργασία με Ρωσία, Τουρκία και Κίνα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι αφρικανικές χώρες γίνονται “ελεύθερες”. Το ερώτημα είναι αν το αφήγημα της Δύσης έχει χάσει την ηθική του ισχύ και αν οι τοπικοί πληθυσμοί παύουν να βλέπουν τη Γαλλία, το ΝΑΤΟ ή την Ε.Ε. ως συμμάχους. Και όλα δείχνουν ότι αυτό συμβαίνει — όχι μόνο από κυβερνήσεις, αλλά από λαούς.
Ρωσία (νέα Wagner), Τουρκία, Κίνα, Γαλλία, ΗΠΑ: είναι όλοι εκεί!
Η Wagner μπορεί να αντικαταστήσει τη Λεγεώνα των Ξένων· οι εμπορικές συμφωνίες με το Πεκίνο μπορεί να φέρουν εξαρτήσεις αντί επενδύσεων. Κι όμως, ακόμη και μέσα σε αυτή την ασάφεια, διαφαίνεται μια νέα στάση: η Αφρική δεν αποδέχεται πλέον τους παλιούς ρόλους.
Γιατί η Αφρική της σαμανικής σοφίας δε ζητά “ανάπτυξη” με οποιοδήποτε κόστος προς όφελος των καταναλωτικών προτύπων της Δύσης — ζητά αναδιαπραγμάτευση για τη διαχείριση του πλούτου της που της έχουν κλέψει.
Το 2020s δεν είναι απλώς “δεκαετία αλλαγών” για την Αφρική. Είναι η πρώτη περίοδος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο όπου ολόκληρες χώρες διακηρύσσουν με πράξεις ότι δεν αποδέχονται τη δυτική ηγεμονία ως αυτονόητη. Και αυτό τρομάζει — όχι μόνο γιατί είναι επικίνδυνο, αλλά γιατί είναι ανοργάνωτο και αυτόνομο ταυτόχρονα.
Η αποαποικιοποίηση του 21ου αιώνα δεν έρχεται με εμβατήρια ούτε με την αυτοθυσία εμπνευσμένων ηγετών σαν τον Πατρικ Λουμούμπα. Έρχεται με πραξικοπήματα, διακοπές σχέσεων, και νέες συμμαχίες μέσα στην ήπειρο. Αν αυτό είναι απλώς γεωπολιτική αναδιάταξη ή πραγματική χειραφέτηση, είναι κάτι που θα φανεί όχι στη στρατηγική των ηγετών, αλλά στη ζωή των ανθρώπων. Οι αναταραχές που παρατηρούνται και θα ενταθούν, δεν είναι “προβλήματα σταθερότητας” αλλά **μεταβατικά φαινόμενα μετααποικιακής διαπραγμάτευσης**. Όποιος κοιτάει την Αφρική ως “προβληματική ήπειρο” χάνει την κεντρική γεωπολιτική της δύναμη.
Πηγές:
International Crisis Group (Reports on Sahel/AES)
Le Monde Diplomatique, July 2024 issue
Reuters, “Libya migration and EU diplomacy”, 2025
Africa Report, ειδική έκδοση “New African Alliances” (2023)
